VARA TV Magazine, #14-2005,

Wetenschaps-tv | U bent erger dan u denkt

Big engerds

Tussentitel: 'Het begon met de mishandelingen in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak. Doodgewone soldaten die de vreselijkste dingen uithaalden. Ik vroeg me af wat zou ik gedaan hebben?'

In Mirror mission laten psychologen via ontluisterende experimenten aan proefpersonen én kijkers zien hoe vreselijk voorspelbaar (en voorspelbaar vreselijk) de mens is in de omgang met zijn soortgenoten. Gebruik de tv als spiegel en huiver.

'Is er weer gedeeld? Watjes!' mompelt iemand van BNN achter ons. We zitten met zo'n vijftien journalisten en programmamakers in het voormalige Vlaamse Big Brother Huis bij Brussel, verdeeld over twee tafels, de rode en de blauwe. Onze groep, gekleed in rode overalls, kreeg stapels overheerlijk belegde stokbroodjes, koele witte wijn en vers geperst sinaasappelsap geserveerd.
    Bij de ongelukkigen die een blauwe overall hebben aangetrokken, werd slechts een zak vaalwit fabrieksbrood en zwetende plastic kaas op tafel gesmeten. Net als in het nieuwe BNN-programma Mirror mission heeft de rode groep alle macht en privileges en zijn de blauwen overgeleverd aan de grillen van hun rode meesters.
    Maar wij laten ons uiteraard niet gek maken door dit opzetje van BNN en we delen onze lunch dus met onze blauwe vakbroeders. Wij zijn namelijk geen machtsbeluste kuddedieren, maar verlichte individuen. Toch?

DAT DACHTEN de twaalf deelnemers aan Mirror mission ook. Onder leiding van een team psychologen en programmamakers woonden ze bijna drie weken in het Big Brother Huis. Ze werden er onderworpen aan een hele reeks gedragsexperimenten, afkomstig uit de sociale psychologie. Hun geweten werd bespeeld, hun machtswellust geprikkeld en hun groepsgevoel gemanipuleerd. Ze kregen opdrachten en tests te verduren. Van tevoren hadden ze onderling afgesproken dat ze zich niet gek zouden laten maken, solidair zouden blijven en vooral hun eigen morele grenzen niet zouden overschrijden. Ook zij deelden hun eerste lunches. Maar na twee, drie dagen gingen ze zich net zo gedragen als wij allemaal schijnen te doen tijdens dit soort experimenten: tamelijk afgrijselijk.
    'Ze reageerden precies zoals door de wetenschappelijke literatuur wordt voorspeld,' meldt Johan Karremans met zichtbaar genoegen. Hij is sociaal psycholoog aan de Universiteit Utrecht en werkte mee aan Mirror mission.' Ondanks hun voornemens en ondanks het feit dat ze als vrijwillige proefpersonen onze experimenten natuurlijk erg alert ondergingen, zijn de resultaten precies zo uitgevallen als in uitgebreidere, zuiver wetenschappelijke onderzoeken. Ik kreeg bij het zien van de beelden soms kippenvel -als wetenschapper krijg je zelden de kans om de theorie zo direct en voor je neus bevestigd te zien.'
. .
OOK BIJ DE GEMIDDELDE toeschouwer kan kippenvel optreden. Producent Reinout Oerlemans laat ons in de 'witte doos' een ruwe montage van de eerste aflevering zien. In die doos, een grote witte ruimte naast het Big Brother Huis, zijn de meeste experimenten gefilmd. Het is een akelige, lege kubus met melkwitte verlichtingwaar je ook zonder geëxperimenteer al een vreemd gevoel bekruipt.
    In fragment nummer één zitten drie mensen op klapstoeltjes middenin de witte doos. Ze vormen een driehoek en gooien een balletje over, van de één naar de ander, volkomen willekeurig. Twee van de drie proefkonijnen zijn geïnstrueerd: na een tijdje mogen ze alleen nog naar elkaar gooien en moeten ze de derde persoon als lucht behandelen. Hij krijgt geen bal meer en zijn opmerkingen of vragen dienen compleet genegeerd te worden. Zelfs oogcontact wordt vermeden. Buitensluiting dus. Hoewel de derde persoon natuurlijk begrijpt wat hier getest wordt - zijn vermogen om met buitensluiting om te gaan - is hij na een uurtje vergeefs inpraten op zijn overgooiende huisgenoten witheet.
    Karremans: 'Ik zag zijn gezicht toen hij de witte doos uitkwam en hij was oprecht laaiend en erg agressief. Dat was enigszins pijnlijk om te zien.' Na afloop van de scène wordt er in het Big Brother Huis over nagepraat door de twaalf proefpersonen en ontploft de genegeerde ballengooier. De ruzie die volgt is echt, constateer je als kijker ongemakkelijk. Een uurtje genegeerd worden bij zoiets idioots als balletje gooien - ook volwassen, weldenkende en beschaafde mensen kunnen er domweg niet mee omgaan. Iedereen wordt woest, niets aan te doen. Het is pijnlijk om te zien.

MAARTEN VAN DIJK, mediadirecteur van BNN, heeft Mirror mission bedacht.
'Het begon met de mishandelingen in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak. Ik zag de foto's van doodgewone soldaten die de vreselijkste dingen uithaalden en vroeg me af: wat zou ik gedaan hebben? Ik herinnerde mij ook het Stanford Prison Experiment en het Milgram Experiment. Toen was het idee voor Mirror mission snel geboren.'
    Tijdens het Stanford Prison Experiment werden in 1971 twee groepen studenten ondergebracht in een 'gevangenis' onder de Universiteit. Een groep bewakers en een groep gevangenen. Hun gedrag werd bestudeerd. Na zes dagen moest de proef worden afgebroken wegens razendsnel de kop opstekend sadisme onder de
- wederom doodgewone - bewakers. In het Milgram Experiment uit 1963, dat veelvuldig op televisie te zien is geweest, bleek 68 procent van de proefpersonen bereid om elektrische schokken tot 450 volt toe te dienen aan andere proefpersonen (gespeeld door acteurs) die een vraag fout beantwoordden. Alleen maar omdat een geleerd uitziende dokter in een witte jas ze dat vroeg. Uit dit en ander onderzoek stijgt een mensbeeld op dat weinig te maken heeft met het zelfbeeld dat de meesten onder ons koesteren.
    'En juist daarom wilden we Mirror mission maken,' aldus Van Dijk. We houden de kijkers - en onszelf - een spiegel voor. "Kijk maar, zo ben je echt."'
    Echt opwekkend is die spiegel niet, maar het levert op het eerste gezicht boeiende, vermakelijke en nogal ontluisterende televisie op.

DE VRAAG RIJST  NATUURLIJK of dit wel ethische televisie is. Toen Big Brother zes jaar geleden werd geïntroduceerd, spraken psychologen hun bezorgdheid uit over mogelijke nare psychologische toestanden in het Huis. Mirror mission zoekt die psychologische toestanden bewust op, en dat nog wel onder leiding van gerenommeerde psychologen.
Professor Paul van Lange, sociaal psycholoog aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is de onderzoeksleider van Mirror mission. Waarom doe ti hij en zijn universiteit mee?
    'Omdat televisie een vorm van kennisoverdracht is die wij steeds belangrijker vinden. Wij vinden dat we als universiteit best naar buiten mogen treden via de buis. Mirror mission is wetenschapstelevisie, geen sensatietelevisie met een wetenschappelijk sausje. De experimenten zijn door ons uitgekozen en ontworpen, daarna hebben BNN en producent Eyeworks er een aantrekkelijke setting bij bedacht. En vergis u niet, dit is geen Big Brother, hoewel het hier is opgenomen. Onze proefpersonen werden alleen overdag in de woonkamer en de witte doos gefilmd en mochten 's avonds gewoon in Brussel naar de kroeg. Ze werden geselecteerd en begeleid door psychologen, we hebben hun welzijn voortdurend via vragenlijsten in de gaten gehouden en al onze ideeën en beslissingen zijn beoordeeld door een medisch-ethische commissie.'
    Inderdaad lijkt Mirror mission door de beugel te kunnen in ethisch opzicht. Producent Reinout Oerlemans geeft wel ruiterlijk toe dat hij in de finale-uitzending verder wilde gaan dan de wetenschappers. Die staken daar een stokje voor. Over hoe dat zat en hoe de finale er nu uitziet, wil Oerlemans niets prijsgeven.
    'Maar ik was wel verbijsterd over de afloop. Hoe is het mogelijk dat een groep normale, intelligente mensen zo'n volstrekt ridicule beslissing kan nemen...'
    Dat belooft wat.

NA DE LUNCH en de interviews merkt een lid van het BNN-team op dat wij, de journalisten, nog steeds onze rode en blauwe overalls dragen. En dat we, onbewust maar onweerlegbaar, niet door elkaar staan, maar op kleur. Rood staat bij rood en blauw bij blauw. Het is vreselijk maar waar. Het is geen onverdeeld genoegen om in de spiegel van Mirror mission te kijken.


Terug naar Angst voor de ratio , Psychologische krachten , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]