De Volkskrant, 07-04-2012, column door Bas Haring 8 apr.2012

Ben ik vrij als mijn hersencellen niet vrij zijn?

Tussentitel: Mijn pen en mijn bureau raken elkaar, ook al raken hun atomen elkaar niet

Mijn vorige column begon met 'drie columns geleden' en deze column had ik willen beginnen met 'twee columns geleden'. Als dit zo door zou gaan had mijn volgende column begonnen met 'n column geleden'; had de column daarna verwezen naar zichzelf; en was de column drna een voorspellende column geweest. Spannend.

Twee columns geleden schreef ik iets over de vrije wil. Nu weer. Maar eerst over mijn werktafel.

Op mijn tafel ligt een pen, en die pen raakt de tafel. Toch? Als ik hem optil en weer op tafel leg, hoor ik een tik. Een duidelijk teken van raken. Maar zoom eens in op de plaats waar de pen en de tafel elkaar tegenkomen en leg die plaats in gedachten onder een microscoop. Wat je ziet is het bobbelige oppervlak van een tafel die er in het dagelijks leven glad uitziet. Overal bulten en groeven. Zoom verder in, met een krachtiger microscoop, tot op moleculair of zelfs atomair niveau. Je ziet nu helemaal geen tafel meer, maar losse atomen: kernen van protonen en neutronen waar elektronen omheen zweven. Als je door de microscoop zou kunnen zien welke atomen tot de tafel behoren en welke tot de pen, dan zou je zien dat geen enkel van de 'tafel-atomen' de 'pen-atomen' raakt. Er is altijd wat afstand tussen die atomen, alsof ze elkaar een beetje afstoten. Zoals er ook ruimte is tussen twee elkaar afstotende magneten.

De tafel en de pen raken elkaar eigenlijk niet. Aldus sommigen. Maar deze sommigen hebben geen gelijk. De tafel en de pen raken elkaar wel degelijk, hoewel die atomen elkaar niet raken.

Het geheim is dat een woord als 'raken' op microschaal iets anders betekent dan op macroschaal. Een pen raakt een tafel wanneer je een tik hoort als je de pen op tafel legt. Dat is wat dat woord betekent op de schaal van tafels en pennen. Stel je voor dat het waar is dat de pen de tafel eigenlijk niet raakt, wat is dan nog de betekenis van het woordje 'raken'? Wanneer is er dan wl sprake van raken?

Een pen op tafel raakt de tafel, ondanks het feit dat 'pen-atomen' en 'tafel-atomen' elkaar niet raken.

Dit is niet zo maar gezever. Dit is betekenisvol gezever. Eenzelfde verhaal gaat namelijk op voor het onderwerp van de vrije wil. Dat onderwerp waar ik twee columns terug wat over schreef.

'Ach en wee', denken sommige mensen, 'mijn hersencellen zijn eenvoudige schakelingen zonder enige vorm van vrijheid. Kleine robotjes in mijn hoofd. Hoe kan ik vrij zijn als mijn hersencellen niet vrij zijn?'

Nou, dat kan gemakkelijk. En een analogie met tafels en pennen kan vertellen hoe: zoals op microschaal het woord 'raken' iets anders betekent dan op macroschaal en het mogelijk is dat dingen op macroschaal elkaar raken terwijl ze dat op microschaal niet doen, zo betekent vrijheid op microschaal iets anders dan op macroschaal, en is het ook mogelijk dat er op microschaal geen sprake van vrijheid is, maar op macroschaal wel.

'Eigenlijk heb ik geen vrije wil, omdat de cellen in mijn hoofd niet vrij zijn' is net zo onwaar als de zin 'eigenlijk raken de pen en de tafel elkaar niet, omdat hun atomen elkaar niet raken'.


Naar Psychologische krachten, vrije wil  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]