De Volkskrant, 24-06-2009, column door Peter Giesen 2 aug.2009

Geen vrije wil? Heel vaak wel

Hebben we een vrije wil of voeren we onze handelingen onbewust uit en bedenken we er later een mooi verhaaltje bij?
    De neurowetenschapper Benjamin Libet (1912-2007) ondernam in 1985 een klassiek experiment. Hij vroeg proefpersonen hun vinger te bewegen en met een stopwatch aan te geven wanneer zij precies besloten om dat te doen. Daarnaast bracht hij elektroden op hun hoofd aan. Wat bleek? De activiteit van de hersenen kwam eerder dan het bewuste besluit om de vinger te bewegen.
    Filosofen mogen graag over de vrije wil debatteren. De klassieke stoďcijnen geloofden dat het leven was voorbeschikt door de goden. Ook in het christendom was God almachtig. Maar christelijke filosofen gaven de mens een vrije wil om te verklaren dat de wereld zo’n puinhoop was. Een onlogische gedachte: waarom maakt God niet meteen een rechtvaardige wereld, als hij toch almachtig is.
    De Verlichting gaf het roer over aan de mens. ‘Verlichting is de bevrijding van de mens uit zijn zelf opgelegde onmondigheid. Durf te weten!’, luidde het beroemde adagium van de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804).
    Maar er gebeurde iets vreemds. Hoe meer de mens van zichzelf wist, hoe minder hij in de vrije wil ging geloven. Sigmund Freud (1856-1939) wees op onbewuste driften, Karl Marx (1818-1883) op economische belangen. Sociologen spinden het individu in een web van sociale verhoudingen. De jongste aanval komt van neurowetenschappers, die gedrag verklaren uit hersenprocessen waar de vrije wil niet aan te pas komt.
    Het ontkennen van de vrije wil spoort echter helemaal niet met onze eigen ervaring. We hebben wel degelijk het gevoel een keuze te hebben.
    In een tafelrede uit 2007 probeerde de Britse filosoof Raymond Tallis enige ordening in het denken over de vrije wil te brengen. Er zijn dingen waar ik niets aan kan doen, zei hij, zoals het feit dat mijn ouders mij hebben geconcipieerd op een donkere nacht in 1946. Er zijn dingen waarvan ik me niet bewust ben, zoals het feit dat mijn benen zich voorwaarts bewogen om het restaurant te bereiken waar ik een rede zou houden. Maar de rede zelf, dat is toch echt het product van mijn vrije wil, aldus Tallis.
    Misschien besluiten we onbewust om een vinger te bewegen. Maar complexere beslissingen, daar zijn we nog altijd zelf bij.


Naar Psychologische krachten, vrije wil  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]