De Volkskrant, 01-09-2005, column door Marcel van Dam

Niet te geloven

Als er iets heel opmerkelijks gebeurt of iets dat je niet voor mogelijk had gehouden is de passende uitroep: 'niet te geloven'. Terwijl 'geloven' nu juist het woord is dat van toepassing is als je iets niet begrijpt of niet voor mogelijk houdt. Geloof kan bergen verzetten. Tot nu toe is het geloof in staat gebleken aan de overgrote meerderheid van de mensheid meer houvast te bieden dan de wetenschap. Hoe sterker het geloof is, des te kleiner is het krediet van de wetenschap. Soms heb ik het gevoel dat mensen een soort oerverlangen hebben naar het 'niet weten'.
    Geloven bestaat in een eindeloze variŽteit. Van het geloof in een opperwezen dat alles bestiert tot het koesteren van een opvatting, de lichtste vorm van geloven. Die brede variŽteit aan geloof heeft een gemeenschappelijke noemer. Alle geloof, of het nu is het geloof in de betrouwbaarheid van een product, het geloof in een waarzegger of het geloof in de Schepper van hemel en aarde, heeft als functie de onzekerheid van mensen te verminderen. Zonder geloof vaart niemand wel.
    Je hebt gelovige gelovigen en ongelovige gelovigen. Dat verschil is heel fundamenteel. Ongelovige gelovigen geloven dat de evolutie mensen heeft gebaard die het vermogen hebben ontwikkeld de werkelijkheid te leren kennen zonder zich te laten hinderen door dogma's. Mensen die in een dogma geloven, verwerpen in laatste instantie de wetenschappelijke methode. Want die is gebaseerd op de afspraak dat ieder geloof moet kunnen worden herzien op basis van voortschrijdend inzicht.
     Een 'ongelovige' die gelooft dat de evolutietheorie uiteindelijk het ontstaan van alle soorten zal kunnen verklaren, en na grondig onderzoek tot de ontdekking komt dat de theorie niet kan kloppen, verliest zijn geloof in de theorie. Als andere wetenschappers zijn onderzoek herhalen en hetzelfde vinden is het met de evolutietheorie gedaan.
    Maar iemand die als dogma aanvaardt dat het Opperwezen de aarde met alles erop en eraan vierduizend jaar geleden heeft geschapen en wordt geconfronteerd met fossielen van miljoenen jaren oud, zal niet van zijn geloof vallen. Hij zal geloven dat het opperwezen vierduizend jaar geleden ook fossielen heeft geschapen.
Die lijken volgens de wetenschappelijke methode weliswaar miljoenen jaren oud, maar zijn in werkelijkheid daar door het opperwezen neergelegd om mensen die in de evolutie geloven voor de mal te houden. Daarom is het ook zo zinloos met mensen die in dogma's geloven in discussie te gaan. Als mensen geloven dat het universum door een almachtige God is geschapen, zal dat geloof niet wijken voor welke wetenschappelijke ontdekking dan ook.
    Mensen die in een 'Intelligent design' geloven, stellen kritische vragen over de evolutietheorie omdat die theorie (nog) niet alle vormen waarin leven zich voordoet, kan verklaren. Ook als al die vragen wetenschappelijk verifieerbaar zouden worden beantwoord, zal dat er niet toe leiden dat zij van hun geloof vallen. Zij zullen vluchten achter een nieuwe horizon van het onbekende.
    Hetzelfde vluchtgedrag zie je als weer eens wordt aangetoond dat homeopathische geneesmiddelen niet werken. Steevast leidt dat er toe dat de kwaliteit van het onderzoek waarmee dat wordt aangetoond ter discussie wordt gesteld. Als het er op aankomt, wordt homeopathie zo gedefinieerd dat het niet meer wetenschappelijk kan worden onderzocht. Bijvoorbeeld door te stellen dat voor iedere patiŽnt afzonderlijk een geŽigend homeopathisch medicijn bestaat. Hoe zou het komen dat er niet zoiets als een homeopathische anticonceptiepil bestaat?
    Naarmate een geloof dogmatischer is, intensiever wordt beleden en met een grotere zendingsdrang gepaard gaat, zijn de gevolgen dramatischer. Heel veel mensen die homeopathische geneesmiddelen gebruiken, zullen dat doen onder het motto: 'baat het niet, dan schaadt het niet'. Maar als homeopathische middelen of andere alternatieve geneeswijzen als alleenzaligmakend worden beschouwd, leidt dat niet zelden tot een vroegtijdige dood van de patiŽnt.
    Desastreuze vormen neemt een geloof aan als de eigen waarheid zo absoluut wordt en de zendingsdrang zo groot dat andere mensen desnoods met geweld moeten worden gedwongen het betreffende geloof te aanvaarden of zich daar in ieder geval niet tegen te verzetten. De marxistisch-leninistische en de fascistische ideologie heeft miljoenen mensen het leven gekost. Joods, christelijk en islamitisch fundamentalisme eist nog steeds talloze slachtoffers.
    Hoe groot moet de onzekerheid zijn om mensen een overtuiging te laten omarmen die uitgroeit tot een absolute waarheid die zij alleen in pacht hebben? Dat God hun heeft uitverkoren de waarheid te kennen. Dat God hen alleen een stuk land heeft beloofd. En dat iedereen die er anders over denkt, moet worden verdreven of desnoods moet worden gedood.
    En de hamvraag is natuurlijk: waar komt die onzekerheid vandaan en zijn er geen andere manieren om die weg te nemen?


Terug naar Religie en ratio, godsdienststrijd , Psychologie lijst , HiŽrarchie psychologie , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]