De Volkskrant, 05-08-2005, column van Ronald Plasterk

De buidelwalvis

In de nieuwe Spielberg-film War of the worlds krijg je op het eind de Aliens te zien die uit een ruimteschip stappen. Mijn 15-jarige zoon zei: 'Kijk, het zijn net mensen, met twee handen en voeten en een hoofd met twee ogen.' Dat had hij wel goed bedacht, want eerder in de film was ons verteld dat deze Aliens hun snode plannen al smeedden toen het leven op aarde nog helemaal niet bestond. Dus is het niet toevallig dat er al wezens bestonden die leken op de mens, als de evolutie van de mens nog moest plaatsvinden?
    Natuurlijk is hier de verklaring dat Spielberg wezens koos die genoeg op mensen lijken om eng te zijn. Een invasie van speldenknopjes zou filmisch minder effect hebben. Maar het is ook in werkelijkheid niet ondenkbaar dat er in de evolutie wezens ontstaan die op ons lijken. Op de terugweg in de auto heb ik geprobeerd mijn zoon dat uit te leggen.
    Sommige 'oplossingen' zijn in de natuur de meest praktische. Als je voedsel nodig hebt, dan is het logisch om dat via een lichaamsopening op te nemen en via een andere opening de resten af te scheiden. Dan is het ook logisch om je zintuigen te concentreren rond de opening waar je moet selecteren wat je wel en niet tot je neemt.
    Wat heb je aan een neus op je billen? In een wereld waar licht is, en waar de atmosfeer helder is, is de hoeveelheid informatie die je kunt verwerken via een visueel systeem groter dan via andere zintuigen. Je kunt een konijn ruiken, maar via het zicht kun je snel en precies vaststellen waar het zit. Om alert informatie te kunnen vergaren is het een goed idee als je die zintuigen niet vast op een lichaam hebt zitten, maar op een flexibele uitstulping, die vrij draaibaar is. Een hoofd. Zo kun je doorgaan. Dus áls je zou moeten verklaren dat een wezen ontstaan is dat lijkt op een mens, dan kom je best een eind.
    De term in de biologie is convergentie. Onder invloed van de natuurlijke selectie kunnen overeenkomende structuren onafhankelijk van elkaar ontstaan, denk aan de dolfijn en de tonijn. Een ander klassiek voorbeeld is het oog van gewervelde dieren en inktvissen. Allebei hebben ze een lens, een netvlies, een iris, een ooglid. Toch zijn deze ogen los van elkaar ontstaan, want voor zover we nu weten, hadden de gemeenschappelijke voorouders van de weekdieren (de mollusken) en de gewervelden (zoals de mens) geen ogen.
    De Engelse paleontoloog Simon Conway Morris heeft een paar mooie voorbeelden beschreven, bijvoorbeeld uit de wereld van de buideldieren. De buidel-sabeltandtijger lijkt als twee druppels water op de gewone sabeltandtijger, onafhankelijk ontstaan. Let wel, het is niet gezegd dat per se alle buideldieren een tegenhanger hebben zonder buidel, er is nooit een kangoeroe zonder buidel ontstaan, maar zo af en toe blijkt een bepaald resultaat gewoon een Goede Oplossing te zijn.
    Bedenk daar dan nog bij dat dit natuurlijk allemaal verklaringen achteraf zijn, in zekere zin gratuite. Je zegt niet meer dan dit: stel dat er vergelijkbare structuren onafhankelijk van elkaar ontstaan zijn, dan zou je dat op deze manier kunnen verklaren. Je zegt daarmee niet dat het onvermijdelijk is dat Aliens twee ogen en twee benen hebben.
    Mijn zoon van 15 snapte dit prima. Ik kom erop terug omdat de twee hoogleraren bij de VU en de Universiteit Delft, Dekker en Meesters, die een dik boek hebben geschreven over Intelligent Design, juist op dit punt zo de mist ingaan. Ze hebben nog nooit van convergentie gehoord, gebruiken dat woord ook niet. Op pagina 333 van hun boek (en ik laat het kreupele proza zonder correcties staan): 'Een van de mensen die ik zeer bewonder is Simon Conway Morris. Die beweert dat de mens helemaal geen toevalstreffer is. Nee, een intelligent wezen als de mens is volgens hem onvermijdelijk. Waarom dat zo is blijft een mysterie waarvan wij als I wetenschappers niet veel hoogte van zullen krijgen. Prachtig toch, een bioloog die de randen van de wetenschap opzoekt. (...) Morris zal naar ik aanneem de wetenschappelijke claims van de ontwerpbeweging wel accepteren, maar de ontwerper niet.'
    Mijn maag draait weer om als ik het overtyp. Zo proberen de twee creationisten een deskundige te annexeren die er niet over piekert om zich in te laten met de 'ontwerpbeweging' . Het trieste is dat de twee zo weinig interesse tonen in de echte vraag die Conway Morris opwerpt: hoeveel mogelijke oplossingen zijn er voor de problemen die de natuurlijke selectie tegenkomt, gegeven de grenzen bepaald door de genetica en de ontwikkelingsbiologie? De vergelijking met buideldieren laat zien dat het soms hetzelfde kan lopen en soms verschillend (er is geen buidelwalvis). Met intelligent ontwerp heeft dit allemaal natuurlijk niets te maken.


Naar Religie vs. ratio, evolutie, kansen , Religie vs. ratio , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]