Psychologie Magazine, november 2006, door Floor van den Hout 22 okt.2006

Gevoelloze machines

Mensen met alexithymie kennen geen verdriet en geen genot. Hun gevoel is dood - vanwege een breindefect, een trauma of een liefdeloze opvoeding. Hoe is het om te leven zonder emoties? 'Toen het uitging met mijn vriendin, kon ik daar niet om rouwen.'


Tussentitels: Slachtoffers van traumatische gebeurtenissen lopen meer risico
Ook gezonde mensen reageren koel als hun rechterhersenhelft is uitgeschakeld
Gevoelsblinde mensen kunnen huilen zonder iets te voelen

Ewoud (33) kent geen emoties. Hij is nooit opgewekt, verliefd of gelukkig, maar ook nooit verdrietig, teleurgesteld of bang. Hij heeft, kortom, een volkomen vlak gevoelsleven. Ewoud: 'Ik ben een soort coma patiŽnt, maar dan een die wakker is. Ogenschijnlijk is er niets met me aan de hand. Ik loop gewoon rond en doe van alles, maar voel er niets bij. Ik kan bijvoorbeeld niet genieten van lekker eten. Ik vind het prettig om iets te pro even wat ik lekker vind, maar ik kan er niet van nagenieten zoals andere mensen dat doen. Feestjes sla ik liever over. Ook dingen die bij anderen negatieve gevoelens zouden opwekken, doen mij niet zoveel. Toen het uitging met mijn vriendin, kon ik daar bijvoorbeeld niet om rouwen. '
    Ewoud heeft alexithymie, ofwel gevoelsblindheid. Mensen met alexithymie ervaren niet of nauwelijks emoties en praten niet over gevoelens (alexithymie komt van het Griekse a voor 'gebrek', lexis voor 'woord' en thymos voor 'emotie'). 'Ik lijk wel een robot,' zegt Ewoud zelf. Maar het vreemde is dat het voor de buitenwereld lijkt alsof hij wel degelijk emoties kent. 'Ik schijn een vrij normale mimiek te hebben. Kijk verbaasd op momenten dat dat gepast is, zonder dat ik zelf iets van verbazing voel. Ook mijn intonatie is zoals het "hoort". Vrienden horen emoties in mijn stem die ik zelf niet voel. Gek hŤ?'

Emotionele lekkage
Gevoelsblindheid bestaat in twee varianten. De eerste soort alexithymen is van het klassieke zombieachtige soort: ze rapporteren geen gevoelens en vertonen ook geen bijbehorende fysieke reacties. Bij het winnen van de loterij slaat hun hart dus niet over en in genante situaties blijven blosjes uit.
    Het tweede type alexithymen vertoont wel degelijk emotioneel gedrag. Ze hebben dat zelf alleen niet in de gaten. De 'lekkende gezichtsuitdrukkingen' van Ewoud zijn daar een voorbeeld van. Maar er zijn nog extremere staaltjes van niet-herkende emoties. Neem de vrouw die zich bij het zien van een zielige documentaire afvraagt waarom haar wangen opeens nat zijn. Of de man die oog in oog met een gifslang verbaasd is dat zijn hart opeens zo snel klopt.
    De mensen uit de voorbeelden reageren lichamelijk overduidelijk op emotionele gebeurtenissen. Maar omdat ze de bijbehorende gevoelens niet ervaren, weten ze niet dat hun fysieke reacties in die bepaalde situatie heel normaal zijn. Daarom schrijven ze deze sensaties snel toe aan een lichamelijke aandoening. De man wiens hart tekeerging na het zien van een slang, kan zich bijvoorbeeld melden met hartritmestoornissen. De huisarts zal waarschijnlijk niks vinden en de man doorsturen naar de cardioloog. Het kan lang duren voordat ontdekt wordt dat de patiŽnt somatiseert, ofwel: emotioneel gestuurde sensaties interpreteert als medisch probleem.

Extreme mannelijkheid
Naast het niet kunnen identificeren van emoties hebben alexithyme mensen een beperkt fantasieleven. Waar anderen heimelijke dromen en verlangens kunnen koesteren, beperkt het innerlijke leven van alexithymen zich tot droge feiten en realistische scenario's. Ook voor de omgeving valt er weinig 101 te beleven aan gevoelsblinde mensen. Ze praten op een monotone manier over zakelijke onderwerpen, maken geen gebaren en hun gezicht is doorgaans uitdrukkingsloos. Bovendien hebben ze weinig inlevingsvermogen. Ze zijn afstandelijk en onverschillig en leven inderdaad op een robotachtige manier.
    Alexithymie is geen officiŽle stoornis; het is een set van persoonlijkheidskenmerken die bij verschillende psychische stoornissen kan optreden. Zo komt gevoelsblindheid voor bij sommige autisten, bij verslaafden, bij psychopaten en bij mensen met een trauma. Doordat alexithymie niet apart gediagnosticeerd wordt, is het moeilijk in te schatten hoeveel gevoelsblinden er zijn. Wel zijn er zonder twijfel meer alexithyme mannen dan vrouwen. Bob Bermond, universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam: 'Je kunt alexithymie zien als een extreme vorm van mannelijkheid. Dat wil overigens niet zeggen dat alle mannen alexithym zijn. De stereotiepe man praat misschien niet openlijk over zijn emoties, maar heeft wel degelijk een rijk innerlijk leven. Denk maar aan de passie voor snelle auto's en mooie vrouwen!'

Ongevoelige ouders
Hoe kan het dat sommige mensen niet in contact kunnen komen met hun emoties? Worden ze zo geboren, ligt het aan de opvoeding of is het misschien het gevolg van een hersenbeschadiging? De eerste boosdoener die in wetenschappelijke literatuur vaak wordt genoemd is een verstoorde emotionele ontwikkeling. Het 'snappen' van je eigen emotionele beleving gaat niet vanzelf. Het is iets dat je in je kindertijd moet leren van je ouders. Hierbij blijkt het belangrijk dat opvoeders aandacht schenken aan emoties van een kind en die ook expliciet benoemen. Heeft een kind zijn ijsje op de grond laten vallen? Dan neem je hem op schoot en zeg je dat je snapt dat hij verdrietig is. De meeste ouders doen dat uit zichzelf, maar in sommige gezinnen wordt nauwelijks aandacht besteed aan het uiten van emoties. In andere gevallen hebben ouders alleen aandacht voor hun eigen gevoelens. Kinderen uit dergelijke gezinnen leren niet goed om hun eigen emoties te ontdekken en hebben een grotere kans om op latere leeftijd alexithym te worden.
    Ook mensen die een traumatische gebeurtenis hebben meegemaakt, lopen meer risico om een vorm van alexithymie te ontwikkelen. Zo is bekend dat Holocaustoverlevenden vaak niet meer in staat bleken om plezierige emoties te ervaren en te verwoorden (anhedonia). Ook oorlogsveteranen met een posttraumatische stressstoornis (PTSS) hebben vaak alexithymieachtige verschijnselen: ze kunnen gevoelens niet goed verwoorden en hebben bovendien de neiging zich bij de arts te melden met gesomatiseerde klachten.

Hersenbalk
Er zijn ook neurologische verklaringen voor het ontstaan van gevoelsblindheid. Het probleem van het alexithyme type dat zelfs fysiek emotieloos is, ligt volgens hersenonderzoekers in de rechterhersenhelft. Deze hersenhelft heeft veel verbindingen met het limbische systeem, het gedeelte in het midden van ons brein dat een belangrijke rol speelt bij emoties. Dat een beschadiging in deze 'emotionele hersenhelft' tot vervlakt affect leidt, is niet zo vreemd. Ook emotioneel gezonde mensen reageren koel en analytisch als hun rechterhemisfeer is uitgeschakeld. In een onderzoek bij verkeersslachtoffers werd de rechterhersenhelft tijdelijk verdoofd. Wanneer de slachtoffers vervolgens gevraagd werd iets te vertellen over het ongeval, zeiden ze dingen als 'Ja, het was een heikele situatie' of 'Ach, je maakt wat mee, he!' Schakelden de onderzoekers daarentegen de meer rationeel ingestelde linkerhersenhelft uit, dan barstten de slachtoffers in tranen uit.
    Bij gevoelsblinde mensen die huilen zonder dat zelf te voelen, is er iets anders aan de hand. Bij hen functioneren de verbale linkerhersenhelft en de emotionele rechterhelft op zich prima: er is alleen een probleem met de verbinding tussen beide hemisferen. Normaal gesproken communiceren de hersenhelften met elkaar via de hersenbalk, het corpus callosum. Via deze verbinding kan informatie uit het emotionele rechtergedeelte naar het verbale gedeelte, waar het abstracte gevoel verwoord kan worden. Alexithyme mensen bij wie het corpus callosum beschadigd is, kunnen dus letterlijk niet in contact komen met hun emoties.
    Dat gevoelsblinden een minder goed werkende hersenbalk hebben, is een kwestie van aanleg: pure pech. Maar soms wordt de verbinding om medische redenen expres doorgesneden, bijvoorbeeld bij patiŽnten met zeer ernstige vormen van epilepsie. Door het corpus callosum operatief door te knippen, wordt voorkomen dat een aanval van de ene hersenhelft naar de andere hersenhelft overspringt. Net als 'gewone' alexithymen praten deze epilepsiepatiŽnten na zo'n operatie niet meer over hun gevoel en hebben ze een beperkte fantasiewereld.

Camouflagetactieken
Eens alexithym, altijd alexithym? Of is er iets aan te doen? Het ingewikkelde van gevoelsblindheid is dat de mensen die eraan lijden zich doorgaans niet melden bij een arts of therapeut. Het klassieke alexithyme type heeft geen last van zijn probleem. 'Last hebben' is namelijk een gevoel, en daaraan ontbreekt het deze mensen nu juist. Bob Bermond: 'Het zijn meestal personen in de omgeving die het probleem signaleren. Het is natuurlijk niet bepaald gezellig om met een gevoelsblind persoon te leven. Ook in werksituaties lopen alexithymen vaak tegen de lamp. Ze zijn in het algemeen heel ijverig, kunnen goed opdrachten uitvoeren en werken precies, maar zodra er sociale vaardigheden nodig zijn, heeft de alexithyme werknemer een probleem.'
    Er is veel onderzoek gedaan naar behandelmethodes voor alexithymie, maar er is niet een soort therapie die bij iedereen aanslaat. Bermond: 'Bij sommigen werkt groepstherapie vrij aardig, anderen hebben meer aan creatieve therapie. Sommige alexithymen kunnen hun probleem compenseren: die leren uit hun hoofd in welke situaties je welk soort gedrag moet vertonen. Dat is natuurlijk eerder een tactiek om wat minder uit de toon te vallen dan dat het echt leidt tot een rijk gevoelsleven. Maar alexithymie is toch vooral een probleem voor de omgeving, en niet voor de patiŽnt zelf.' .

Ewoud heet in werkelijkheid anders.

Tussenstuk:
Waarom homo's extra gevoelig zijn

Alexithymie wordt dikwijls veroorzaakt door een beschadigde hersenbalk, waardoor de linker- en rechterhersenhelft niet goed kunnen communiceren. Maar de hersenbalk is niet de enige verbinding tussen de hersenhelften. Helemaal vooraan in het brein zit ook nog de commissura anterior. Dat deze voorste verbindingsbrug eveneens een rol speelt bij emotionele beleving, blijkt uit vergelijkend breinonderzoek bij homoseksuele en heteroseksuele mannen. Homoseksuelen hebben gemiddeld genomen een beter ontwikkelde commissura anterior dan hetero's. Daardoor kan emotionele informatie bij hen makkelijker het bewustzijn bereiken. En inderdaad praten homo's over het algemeen gemakkelijker over hun zieleroerselen dan heteroseksuele mannen.


Naar Compartimentalisatie Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]