Quest, nr. 05-2013, door Melanie Metz .2010

Hoe maak je mensen creatief? Door het ze niet naar de zin te maken

Irritante inspiratie

Op kantoor in een hangmat liggen werken met oceaangeluiden op de achtergrond, dat willen we allemaal wel. Maar als je origineel moet denken, dan werkt dat niet. Een lawaaiig kantoor en een boze baas wel. 5 ongemakkelijke creativiteitstips.

Tussentitel: Wil je iemand beter zijn best laten doen? Geef dan kritiek op een boze toon

Tip 1: Werk in de herrie

Aan zachte natuurgeluiden heb je weinig als je creatief wilt zijn.VVetenschappersvan het Amerikaanse College of Business at Illinois ontdekten in 2012 dat achtergrondlawaai mensen creatief kan maken. Proefpersonen moesten onder meer woordspelletjes doen en creatieve toepassingen verzinnen voor een baksteen. Op de achtergrond hoorden ze herrie: een mix van geluiden uit een cafť, verkeersgeluid en bouwplaatslawaai. Het geluid werd steeds harder gezet. Als het geluid op 50 decibel stond (vergelijkbaar met het volume van een normaal gesprek), scoorden ze aanzienlijk lager dan met het geluid op 70 decibel (het geluidsniveau van een loeiende stofzuiger). Dit komt, volgens de onderzoekers, doordat de proefpersonen een beetje afgeleid raakten door het lawaai. Daardoor stokt de normale gedachtegang en kwamen ze op originelere oplossingen. Werd het geluid te hard, 85 decibel (zo hard als voorbijrazend verkeer op de snelweg), dan daalden de scores weer.
    Psycholoog Janina Marguc van de Universiteit van Amsterdam ontdekte een soortgelijk effect in 2011. Zij liet proefpersonen woordpuzzels doen terwijl ze luisterden naar opnames met willekeurige woorden. Dat stoorde de proefpersonen, maar tegelijkertijd scoorden ze beter op de creatieve tests dan wanneer ze in stilte werkten. Marguc: 'Omdat de proefpersonen door de geluiden werden gestoord, konden ze niet goed meer op de details in de opdracht letten. Ze werden zo gedwongen afstand te nemen van de opdracht.' Zoek dus vooral de stilte niet op als er wat van je wordt verwacht.


Tip 2: Avondmens? Werk 's ochtends

Ben je een avondmens en moet je iets creatiefs verzinnen? Doe het 's morgens. Psychologen van het Amerikaanse Albion College lieten in 2011 proefpersonen de 'Morningness Eveningness-vragenlijst' invullen. Aan de hand van de antwoorden konden de psychologen hen grofweg verdelen in ochtendmensen, die 's morgens vroeg op hun best waren, en avondmensen, die vanaf de namiddag begonnen te vlammen. De ene helft kreeg opdrachten op de momenten waarop ze niet op hun best waren. Zo kregen vroege vogels taken tussen 4 uur en half 6 in de namiddag. De avondtypes maakten hun opdracht tussen half 9 en half 10 's morgens. De andere helft van testpersonen mocht de tests doen op het voor hun ideale tijdstip. Iedereen kreeg een paar sommen, waarbij je analytisch moest denken. Die werden afgewisseld met problemen die creativiteit vergden, zoals verzinnen hoe een gevangene met een te kort touw uit een toren kan ontsnappen. Het resultaat? Bij de rekenopdrachten bleek het tijdstip niet uit te maken. Maar bij de creatieve opdrachten bleek dat wel anders te zijn. De proefpersonen die niet op het voor hun optimale tijdstip werden getest, hadden die creatieve opdrachten een stuk beter gemaakt. Hoe dit kan? Volgens de onderzoekers functioneren de hersenen niet helemaal optimaal op een 'fout' tijdstip. Daardoor ben je minder gefocust. Dat werkt prima als je een oplossing voor een probleem zoekt waarbij meerdere oplossingen goed zijn. Voor analytische vragen is er maar ťťn goed antwoord. Dat weet je, of niet, ongeacht hoe wakker je bent, aldus de wetenschappers.


Tip 3: Ontspan niet

Ook vaak gehoord: in een ontspannen werkomgeving ben je het creatiefst. Moet je dus in een hip kantoor gaan rondhangen op glijbanen en zitzakken? Nee. Uit onderzoek van psychologen van de Universiteit van Amsterdam uit 2008 blijkt dat je ook weer niet te ontspannen moet zijn om creatief te denken. Proefpersonen werden in een van tevoren bepaalde stemming gebracht: boos, droevig, blij of ontspannen. Ze moesten, om in een van die gemoedstoestanden te komen, dingen opschrijven waarbij ze die emoties voelden. Een begrafenis beschrijven maakte hen droevig, denken aan een geliefde juist blij, enzovoort. Daarna kregen ze een brainstormopdracht. Wat bleek? De blije proefpersonen leverden veel en originele ideeŽn. Maar ook proefpersonen die in een boze bui waren, scoorden prima. De ontspannen en de droevige proefpersonen deden het veel minder goed. Volgens de onderzoekers komt dit doordat blijheid en woede 'activerende' emoties zijn, waardoor je hersenen aan het werk worden gezet. Dat komt door iets wat psychologen het cognitive tuning model ('model van cognitieve afstemming') noemen. Je raakt geactiveerd en je hersenen gaan dan als vanzelf proberen een oplossing te verzinnen. Dat psychologische systeem danken we aan de evolutie, want voor een oermens betekende activiteit niet zelden: gevaar! En dan moest het brein razendsnel aan de slag om een uitvlucht te verzinnen. En bij vreugde over het ontdekken van eten of een partner, was de vraag: hoe krijg ik die te pakken? In een droevige of ontspannen toestand zijn je gedachten gelijkmatiger, maar ook onorigineel. Een beetje opwinding is dus een goede zaak, maar gierende stress is dan weer niet bevorderlijk voor de creativiteit, merkt hoogleraar psychologie Gerben van Kleef van de Universiteit van Amsterdam. 'Alert zijn is goed, maar door stress verkramp je. Dan heb je niet de cognitieve ruimte in je hoofd om nieuwe dingen te verzinnen.'


Tip 4: Werk voor een boze baas

Stel, je baas is een vriendelijke goedzak die je voorzichtig uitlegt dat je iets niet goed doet. Grote kans dat je dan een stuk minder creatief bent. Een boze brulaap werkt namelijk beter als je veel nieuwe plannen moet verzinnen. Psycholoog Gerben van Kleef van de Universiteit van Amsterdam onderzocht in 2010 hoe mensen reageerden op verschillende soorten kritiek.
Proefpersonen moesten zo veel mogelijk toepassingen verzinnen voor aardappels of bakstenen. Bij de eerste ronde van de brainstorm gaf de onderzoeksleider neutraal commentaar. De resultaten waren mager. In de 2de ronde van het experiment werden de onderzoekers kwaad op de proefkonijnen. Toen vloeiden de ideeŽn plotseling rijkelijk. Als iemand boos wordt, betekent dat eigenlijk: dit is zo belangrijk, dit moet beter. Daardoor snap je dat je beter je best moet doen om ideeŽn te verzinnen. Om je dat goed duidelijk te maken, helpt het als iemand boos op je wordt. Meestal, tenminste. Want bij sommige proefpersonen werkte het boze commentaar juist averechts. Die deden niets meer na heftige kritiek op hun opdracht. Van Kleef: 'Mensen met een lage 'informatieverwerkingsmotivatie' reageren slecht op een boze baas. Die kunnen de onderliggende boodschap ('Dit moet beter!') er niet goed uitfilteren. Die storen zich alleen aan de toon van de baas.' Hierbij spelen karaktertrekken een rol. 'Uit een andere studie bleek dat de mensen die geen profijt hadden van een boze baas, in persoonlijkheidstests hoog scoorden op het kenmerk 'goedaardigheid'. Die waren zelf altijd vriendelijk, en verwachtten dat ook altijd van andere mensen.
Toen ze ineens boos commentaar kregen, waren ze te beledigd om door te gaan.' Dat is handig om te weten voor werkgevers: niet iedereen is dus gediend van een tirade, bedoeld ter stimulatie. Zo'n goedaardig persoon kun je beter lief vragen of hij iets creatiefs verzint.


Tip 5: Verhuis vaak

Deze tips zijn allemaal wel leuk, maar staat of valt je creativiteit niet met wat je in je jeugd geleerd hebt? Van Kleef: 'Ik ken geen onderzoeken die dat bewijzen. Maar in het algemeen geldt wel: hoe meer nieuwe ervaringen je opdoet als kind, hoe groter de kans dat je een creatieve volwassene wordt.' Dat je ervaringen inderdaad bijdragen aan je creativiteit, ontdekten psychologen van de Amerikaanse Northwestern University. In 2009 vergeleken ze 2 groepen proefpersonen: Amerikanen die altijd op een en dezelfde plek hadden gewoond, en een groep met immigranten die waren opgegroeid in uiteenlopende landen, zoals Marokko, de Filippijnen en Zwitserland. Beide groepen kregen vraagstukken voorgelegd waarbij creativiteit nodig was, zoals: 'Hoe maak je een kaars met alleen een doosje punaises aan de muur vast?' (Zie ook het kader 'Creatief met kaars'). Wat bleek? De immigranten vonden veel vaker de juiste oplossing voor de problemen. De verklaring: als je naar een ver en vreemd land verhuist, moet je je aanpassen aan een nieuwe cultuur. Daarvoor moet je oude gewoontes loslaten en nieuwe aanleren. Die aanpassingen vergen veel flexibiliteit en creativiteit. Die kun je later ook toepassen bij problemen, met kaarsen bijvoorbeeld. .


Tussenstukken:
Creatieve raphersenen

Wat gebeurt er in je brein wanneer je creatief bezig bent? Spraakonderzoekers zetten in opdracht van het Amerikaanse ministerie van gezondheid rapartiesten in een fMRI-scanner om te zien wat er in hun hersenen gebeurde als ze teksten improviseerden, oftewel 'freestyle' rapten. Rappers moeten dan heel snel denken, rijmwoorden zoeken, en dat ook nog eens op de maat van de muziek. Eerst moesten de rappers een vaste tekst opdissen. Daarbij lichtten hersendelen op die de emoties aansturen. En ook de dorsolaterale prefrontale cortex, aan de buitenkant van het brein, die onder meer zorgt voor de controle van gedrag. Maar tijdens het freestylen werden die 'controlerende' hersengebieden uitgeschakeld, terwijl de 'emotionele' actief bleven. Volgens de onderzoekers raakten de rappers tijdens het creatief denken in een roes, waarbij de controle wegviel. Hoe dat precies komt, wordt nog verder onderzocht. Of daarvoor weer rappers worden gescand, of andere muzikanten, is nog niet bekend.


Geweld geeft creatiever gevoel

Er wordt wel beweerd dat de creatiefste creatievelingen, kunstenaars, moeten lijden om mooie dingen te kunnen maken. Hadden Hemingway en Picasso dus per se oorlogen, ongelukken en huwelijkscrises nodig om tot hun meesterwerken te komen? Dat is lastig wetenschappelijk aan te tonen. Volgens een onderzoek dat de Universiteit van Pennsylvania in februari 2013 publiceerde, voelen mensen zich in elk geval wel creatiever na een traumatische gebeurtenis. Psychologen vroegen proefpersonen vragenlijsten in te vullen over narigheid die ze hadden meegemaakt. Ziekte, de dood van een dierbare, geweldsmisdrijven en ongelukken noemden ze het meest. Daarna gaven de proefpersonen cijfers aan de mate waarin ze zich creatiever voelden na de nare gebeurtenis. En inderdaad: de meerderheid vond zichzelf creatiever geworden. Volgens de onderzoekers komt dit doordat mensen na een nare gebeurtenis hun leven op de rails moeten krijgen, wat om nieuwe oplossingen vraagt. Slachtoffers van geweld kwamen het creatiefst uit de ellende.

BRON: PERCEIVING BENEFITS AFTER ADVERSITY: THE RELATIONSHIP BETWEEN SELF-REPORTED POSTTRAUMATIC GROWTH AND CREATIVITY. MARIE FORGEARD, UNIVERSITY OF PENNSYLVANIA (2013)


Creatief met kaars

Psychologen proberen allang creativiteit te meten, ofwel het vermogen om problemen op te lossen. Een van de oudste tests die hiervoor wordt gebruikt, is de kaarsentest van Duncker. Het probleem dat aan proefkonijnen wordt voorgelegd: hoe maak je een brandende kaars aan de muur vast zonder kaarsvet te morsen, met als enige gereedschap een doosje punaises? De Duits-Amerikaanse psycholoog Karl Duncker ontwikkelde de test in 1935 voor Clark University in Massachusetts. Met het experiment toonde hij aan dat mensen last hadden van Funktionale Gebundenheit (functionele rigiditeit). Daarmee bedoelde hij dat mensen een vast idee hebben over waar je een voorwerp voor kunt gebruiken. Een creatieveling kan dat vaste idee loslaten, en een ander doel verzinnen. , Om de creatieve geesten van de fantasielozen te scheiden, bedacht Duncker de kaarstest. De psycholoog was geestelijk overigens niet erg stabiel: hij leed aan depressies en pleegde in 1940 zelfmoord. Na WO II gingen andere psychologen zijn test gebruiken.

Als Quest-lezer had je deze natuurlijk allang uitgevogeld: de oplossing op Dunckers creativiteitstest.


Meer informatie

tinyurl.com/nietontspannen: onderzoek waaruit blijkt dat ontspannenheid en creativiteit niet samengaan.
tinyurl.com/philhansen: TED-praatje van een kunstenaar die niet meer kon schilderen, maar daardoor des te creatiever werd met waxinelichtjes en etensresten.


Red.:   De schakelaar van ingeprogrammeerd gedrag naar nieuw aan te leren moet omgezet worden. Door mislukking, of anderszinse alarmsignalen. Wijst op schakelaar en module-model


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]