De Volkskrant, 14-12-2013, door Martijn van Calmthout .2010

Iedereen ziet met zijn oren
 
Het brein haalt alles door elkaar. Zelfs gewone mensen proeven met hun ogen.


Tussentitel: Wat we als zintuiglijke prikkel ervaren, is het samenspel van alle zintuigen samen

Hij geeft ieder jaar het grote inleidende college aan pakweg vijfhonderd verse eerstejaarsstudenten psychologie, de Utrechtse hoofddocent psychologische functieleer en neurobioloog Maarten van der Smagt. Daar legt hij onder meer uit wat synesthesie is: het verschijnsel dat sommige mensen werkelijk kleuren zien bij woorden of cijfers, of juist de smaak van kleuren kunnen proeven.

Van der Smagt: 'Als je dat zelf hebt, zeg ik dan ook, kom dan na het college even bij me langs. En ieder jaar zijn dat er wel een stuk of drie, vier. Jonge mensen die zich er soms niet eens bewust van waren, dat ze iets bijzonders hebben.'

Komende maandagavond is Maarten van der Smagt een van de wetenschappers in het KennisCafé van KNAW, NEMO en de Volkskrant in De Balie in Amsterdam. Een wervelende Nacht van de Zintuigen moet dat worden - vol smaken, geuren, optische illusies en verrassende gevoelens.

Maar als daarbij vooraf één ding duidelijk moet zijn, zegt Van der Smagt, is het dat het oude idee van de vijf afzonderlijke zintuigen heeft afgedaan. 'We hebben wel vijf zintuigen - dat klopt. Maar we hebben één brein, waarin zintuiglijke prikkels in waarnemingen worden omgezet. Sterker, dat zit niet alleen in de hogere functies van het brein, maar begint al ver daaronder.'

In de zintuigfysiologie en functieleer zijn die inzichten intussen gemeengoed. Op het niveau van individuele zintuigcellen, bijvoorbeeld in de visuele cortex in de hersenen, is te zien dat een lichtprikkel die activeert. Maar daarnaast laat onderzoek ook zien dat prikkels op andere zintuigen, die activatie kunnen beïnvloeden. Geluid dat visuele waarnemingen verandert, bijvoorbeeld.

Van der Smagt mag graag het beroemde proefje aanhalen waarbij een proefpersoon in de rand van zijn of haar gezichtsveld een lichtflitsje te zien krijgt, soms in combinatie met geluid. Als op het moment van de flits twee piepjes klinken, weten veel waarnemers zeker dat ze twee flitsen in de rand van hun gezichtsveld hebben gezien.

Van der Smagt: 'Het is maar een voorbeeldje. Maar wel een duidelijke aanwijzing dat er koppelingen liggen. Misschien moet je dat zelfs wel evolutionair begrijpen: als er dingen in de rand van je gezichtsveld gebeuren kan het zin hebben daar extra op geattendeerd te worden. Dat kan zomaar een sabeltandtijger zijn, immers.'

In hersenscans is te zien dat de visuele hersenschors actiever is met geluid, dan zonder. Bovendien, zegt Van der Smagt, zijn er anatomische aanwijzingen dat deze koppeling vrij direct gebeurt. Hogere hersengebieden zijn er helemaal niet bij betrokken. 'Dat versnelt de reactie natuurlijk.'

Uit een veelheid aan onderzoek is inmiddels duidelijk dat eigenlijk bij elk van de waarnemingen die we klassiek onderverdelen in horen, zien, ruiken, proeven en voelen, meerdere zintuigen een rol spelen. Bij synesthesie geldt dat in extreme mate. Pet-scans en fMRI-studies laten zien dat mensen die kleuren zien bij bepaalde geluiden - van Leonard Bernstein tot Eddy Vanhalen - ook echt activiteit vertonen in hun visuele hersenschors als ze het geluid horen. Maar ook bij 'normale' mensen blijkt in het brein veel meer met een prikkel te gebeuren; bij proeven is ook het visuele brein actief, bij tasten auditieve gebieden. En omgekeerd.

Dat verklaart bijvoorbeeld waarom kleur van voedsel een doorslaggevende rol kan spelen bij proeven. Bekend is de walging die blauwe of zwarte gerechten oproepen. Omgekeerd smaakt blanco suikerwater gewoon zoet, maar is rood suikerwater al een heel eind op weg naar aardbei of bes. Ook zonder verdere smaakstof.

In sommige opzichten, zegt Van der Smagt, lijkt het erop dat synesthesie daarvan vooral extreme vormen laat zien. 'In elk geval illustreert het duidelijk dat er een onderscheid is tussen de prikkels enerzijds en onze ervaringen anderzijds. Onderweg gebeurt er van alles.'

En niet alleen heeft een specifieke prikkel van buiten invloeden op verschillende hersengebieden, ook het omgekeerde is waar. Prikkeling van geurcentra in het brein lijkt ook het hoorcentrum aan te zetten. En proefpersonen gaan werkelijk beter ruiken als hun visuele centrum wordt gestimuleerd. Wat we als een bepaalde zintuiglijke prikkel ervaren, is in feite het samenspel van alle zintuigen samen. Zien is ook ruiken, horen proeven, ruiken voelen.

Van der Smagt doet zelf onderzoek met zogeheten kleur-grafeem proefpersonen - mensen als oud-KNAW-president Robbert Dijkgraaf, voor wie letters of cijfers herkenbare kleuren hebben. Bijvoorbeeld een experiment waarin proefpersonen geprimed werden voordat ze moesten benoemen wat ze op een beeldscherm zagen.

Een proefpersoon die bijvoorbeeld bij het cijfer 4 een specifieke tint blauw ziet, bleek na het cijfer 4 sneller een blauwe prikkel te kunnen benoemen dan een rode of groene.

Maar het bijzondere, zegt Van der Smagt, is vooral dat het omgekeerde ook gebeurt. Als dezelfde proefpersoon een blauwe prikkel krijgt, kan hij daarna het cijfer 4 gemakkelijker benoemen dan andere cijfers. In een nieuwe paper laten de Utrechtse onderzoekers zien, dat effect zelfs buiten het visuele systeem werkt. 'Met voorgelezen getallen gebeurt het ook, en beide kanten op.'

Het gekke, zegt Van der Smagt ook, is dat cijfers en andere symbolen in feite aangeleerde abstracties zijn, en niet zozeer biologische. 'Wellicht zit er dus ook iets van een ontwikkelingscomponent in synesthesie en is het niet beperkt tot oeroude biologie.'


Tussenstuk:
De nacht van de zintuigen

Wervelende decemberspecial van het KennisCafé in De Balie in Amsterdam. Met zintuigpsycholoog Maarten van der Smagt, geluidshistoricus Annelies Jacobs, gevoelspsycholoog Hans IJzerman, smaakprofessor Peter Klosse, geurspecialist Sanne Boesveld, en tastkijker Piet Devos. Experimenten NEMO. Columns Maarten Keulemans en Jelle Reumer. Presentatie Martijn van Calmthout.

Maandag 16 december 20-24 uur. De Balie, Kleine Gartmanplantsoen 1, Amsterdam.

Kaarten euro 8,50. Reserveren op www.debalie.nl

KennisCafé is een coproductie van de Volkskrant, KNAW, NEMO en De Balie.


 


IRP:  



Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]