Quest, nr. 05-2013, door Berry Overvelde .2010

Je leven mede mogelijk gemaakt door adrenaline

Onmisbare kick

Adrenaline zorgt voor die kick in de achtbaan en tijdens een horrorfilm. Maar het doet veel meer. Het helpt je hoofd, je hart en zorgt voor ongekende krachten wanneer je die het meest nodig hebt. De voordelen van adrenaline, de lichaamseigen doping.


Tussentitels: Adrenaline laat je kort als een supermens presteren
Adrenaline is net zo lekker als coca´ne


Rustig rijdt de zilvergrijze sedan de bocht om, in een landschap met gras, bomen, en meer gras.
Op de achtergrond klinkt muziek met panfluit, piano en strijkers. Het werkt. Want ik weet wat mij te wachten staat over een seconde of wat. Toch ben ik de zenmeester zelve. Er wordt geschakeld naar een ander camerastandpunt. Nog een bocht, de auto verdwijnt achter wat bomen. De camera loopt door, mee met de auto die elk moment weer tevoorschijn kan komen. En dan, uit het niets. Gekrijs, en pal  voor mijn neus een behoorlijk onsmakelijk ogende zombie. Ik wist dat hij zou komen. En wat zou ik hier graag willen schrijven dat zijn verschijning mij koud liet. Maar ik schrok wel degelijk. Meetbaar. Want na een aantal van dit soort filmpjes met niet een happy, maar een scary ending (YouTube staat er vol mee, zoek maar op 'Scary Surprise Pop Up'), zijn mijn hartslag en mijn bloeddruk gestegen. Eerder had ik in relaxte toestand wat nulmetingen uitgevoerd. Mijn bloeddruk was daarbij ongeveer 110/80. Niks mis mee. Mijn hartslag was ook goed, die liep tegen de zeventig slagen per minuut. En de metingen die ik tijdens en na de schrikfilmpjes uitvoerde? Een bloeddruk van ruim 120/90 en een hartslag van ongeveer 85. Geen extreme, maar wel een meetbare stressreactie.
    De hoofdschuldige is adrenaline. Want dat stresshormoon is er niet alleen voor de lekkere kick. Het is een van de eerste dominostenen die vallen tijdens een zogenoemde vecht -of-vluchtreactie, het verdedigingsmechanisme dat in werking treedt als er acuut gevaar dreigt. Adrenaline komt dan razendsnel in grote hoeveelheden vrij en het hormoon maakt deel uit van een ketting aan lichamelijke reacties, zoals een stijgende bloeddruk en hartslag. Die adrenalinestoot kan het verschil zijn tussen leven en dood. Waarom? En waarom is dit hormoon ook goed voor hart en hoofd? Waarom vinden we zo'n dosis stress eigenlijk lekker? Het is de kracht van adrenaline, onze lichaamseigen doping.

Vecht of vlucht
Zodra er gevaar dreigt, krijgen de bijnieren (klieren die bovenop je nieren liggen) de opdracht adrenaline te produceren. Via het bloed verspreidt het hormoon zich vervolgens door je hele lichaam. Het zet het lichaam aan tot aanmaak van andere hormonen en neurotransmitters, en er volgt een hele reeks lichamelijke reacties. Aan het einde van deze razendsnelle en onbewuste kettingreactie zijn je bloeddruk, hartslag en je ademhaling omhooggeschoten. De aderen in essentiŰle delen van je lichaam, zoals je hart, hoofd en spieren, zijn verwijd zodat er meer bloed door stroomt. De aderen in minder belangrijke streken in je lijf vernauwen juist en ontvangen minder bloed. De vlinders die op zo'n moment in je buik fladderen, worden bijvoorbeeld veroorzaakt doordat het bloed wegtrekt uit de maag. Spieren en zintuigen staan op scherp, en je voelt door de aanmaak van endorfine even minder pijn. In een oogwenk is je lichaam in optimale staat van paraatheid om een robbertje te vechten. Of om er snel vandoor te gaan.

Moeder is supervrouw
Lydia Angyiou koos de eerste optie. Zij is een Inuitmoeder uit Ivujivik, een dorpje van een paar honderd zielen in het noorden van Quebec, Canada. IJsbeergebied. In februari 2006 was Angyiou's zevenjarige zoontje op straat aan het hockeyen met twee vriendjes, toen ze een flinke ijsbeer op de kinderen af zag komen. Angyiou stond meteen op scherp, rende op de beer af en begon met het beest te worstelen, ondertussen zo hard als ze kon 'Beer! Beer!' roepend. Normaal gesproken is de kans dat je een een-op-eengevecht met een ijsbeer kunt navertellen nagenoeg nul. Maar om de een of andere reden hield Angyiou, klein van stuk en licht van gewicht, het zo lang vol tegen het 320 kilo zware roofdier, dat een van de kinderen een volwassene kon waarschuwen, die volwassene vervolgens naar het huis van zijn broer kon rennen om een geweer te pakken, daarna terug naar Angyiou en de ijsbeer te rennen, drie waarschuwingsschoten te lossen, en toen die geen effect bleken te hebben pas op de beer te schieten. De afloop: beer dood, Angyiou gewond maar nog wel in leven, en drie schramloze kinderen met dank aan de plotseling beresterke Angyiou.
    Zoals deze zijn er meer anekdotes (zie ook het kader 'Hysterische kracht'). Maar die verhalen gelden niet als wetenschappelijk bewijs. Het bestaan van dit soort superkrachten kan door de wetenschap dan ook niet worden bevestigd. Het zou ook niet erg kies zijn om in een laboratoriumsetting menselijke proefkonijnen aan levende, hongerige beren te voeren om uit te vinden hoe sterk je van gevaar wordt. Maar dat iemand op de toppen van zijn kunnen presteert als zijn leven of dat van een dierbare gevaar loopt? Zoveel is zeker. Er stroomt meer bloed door de ledematen en spieren tijdens een vecht-of-vluchtreactie. Ze krijgen dus meer zuurstof. Ook zorgt een stoot adrenaline dat je lichaam de energiegrondstof glycogeen in de suiker glucose omzet: pure brandstof. Adrenaline, daar word je dus sterk van.

Geheugen krijgt steun
Maar dat is niet het enige nut van adrenaline. Het hormoon helpt je geheugen ook een handje, samen met cortisol, een ander stresshormoon. 'Deze hormonen helpen je om te focussen op dat wat op dat moment het allerbelangrijkst is', zegt Melly Oitzl, hoogleraar cognitieve neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Zoals je lichaam zich concentreert op de meest noodzakelijke functies (de hartslag en spierkracht), heeft je brein op dat moment vooral oog voor hoofdzaken. De beer voor je neus, het kind voor je auto, het rampzalige nieuws dat iemand je vertelt. 'Alleen de essentiŰle zaken neem je goed waar en die sla je op. Details die op dat moment niet van belang zijn, worden minder goed opgeslagen.' Daardoor is de herinnering aan die roofoverval die je een paar jaar geleden meemaakte gevoelsmatig sterk. Maar de details van die gebeurtenis, zoals de kleur schoenen die de overvaller droeg? Die kunnen maar weinig mensen oprakelen.
    Niet alleen de nare herinneringen worden beter opgeslagen. Ook de mooie gebeurtenissen leg je beter vast. Neem verliefdheid, dat is een periode waarin de hormonen door je lichaam gieren. Genotsstoffen als dopamine en serotonine, maar ook adrenaline. 'Want verliefdheid is eigenlijk een periode met veel stress' zegt Gert ter Horst, hoogleraar neurobiologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. En dus horen stresshormonen daar ook bij. Als je je kakelverse geliefde ziet of aanraakt, dan voel je spanning omdat je adrenalinepeil omhoog schiet. Daardoor stijgen hartslag en bloeddruk, en heb je alleen nog oog voor hem of haar. Precies: een soortgelijke reactie als bij dreigend gevaar. Ter Horst: 'Je herinneringen worden daardoor tijdens zo'n periode beter vastgelegd dan normaal.'

Medicijn
De prettige eigenschap om het hart en de bloeddruk een schop onder de kont te geven, maakt het hormoon bovendien een levensreddend medicijn. Bij een hartstilstand kan een spuit adrenaline de bloedcirculatie van de patiŰnt weer op gang helpen. Ook bij een zogeheten 'anafylactische shock', een levensbedreigende allergische reactie, komt adrenaline van pas. Als je zeer allergisch bent voor wespen en je wordt gestoken door zo'n kreng, reageert je lichaam op die prikkel door onder meer grote hoeveelheden histamine vrij te geven. Deze stof zorgt voor een verwijding van de bloedvaten en voor een vernauwing van de luchtwegen. en dus voor een dalende bloeddruk en benauwdheid. Een injectie met een EpiPen, een medicijn met als werkzame stof adrenaline, kan de allergische reactie ongedaan maken door de bloedvaten te vernauwen en de luchtwegen te verwijden.

Stress werkt verslavend
Kortom: prachtig spul, die adrenaline. Toch is een waarschuwing op zijn plaats. Verslaving is mogelijk. Dat is toch opmerkelijk als je weet dat een adrenalinestoot neerkomt op een dosis stress. Dat het hormoon verslavend is, is dan ook niet direct aan adrenaline zelf te danken, maar aan andere stoffen die tijdens zo'n stressreactie vrijkomen. Oitzl: 'Bij die reactie moet je optimaal presteren. En daarom komen er ook beloningsstoffen in de hersenen vrij, zoals dopamine.' Die dopamine is een neurotransmitter, een stof die een boodschap overbrengt tussen twee zenuwuiteinden in het brein. In dit geval de boodschap: LEKKER! Het beste bewijs voor het verslavende gehalte van dat lekkere gevoel wordt door coca´ne geleverd. 'Coca´ne zorgt dat er meer dopamine vrijkomt. En dus dat die dopamine ook lang in de ruimte tussen twee zenuwuiteinden aanwezig blijft.' Een stressreactie met adrenalineboost doet volgens Oitzl hetzelfde. Het zorgt dat dopamine lang aanwezig blijft tussen zenuwuiteinden. Dat werkt, net als coca´ne, stimulerend. En mensen die gevoelig zijn voor verslaving, gaan net als coca´nejunks, nog wel eens op zoek naar meer en meer van die prikkels. Maar op zijn tijd een kick? Oitzl:'Dat kan geen kwaad. Adrenaline heb je op dat moment nodig om optimaal te kunnen reageren. En achteraf geeft dat een goed gevoel. Je hebt het gevaar overleefd.' Of dat nou een parachutesprong is of een achtbaanrit. Of een zombie. 'En dat is de kick.' .


Meer informatie
Adrenaline and the Inner World, David S. Goldstein, Johns Hopkins University Press (2006): wetenschappeliJk boek over de effecten van adrenaline op het lijf.
Tot over je oren, Gert ter Horst en Gert Holstege, Luisterwijs (2008): audioboek over de wetenschap achter verliefdheid.
www.jellinek.nl: meer Informatie over verslavingen en verslavingszorg.



Tussenstukken:
Hysterische kracht

De Canadese Lydia Angyiou vocht in 2006 met een ijsbeer om haar kind te redden. Ze won. 3 andere voorbeelden van zogeheten 'hysterische kracht' als gevolg van een vecht-of-vluchtreactie. ~~ In 1982 lag Tony CavaIlo, een tiener uit Lawrenceville, Georgia, te sleutelen onder zijn Chevrolet Impala toen de auto van de krikken viel. Gelukkig was zijn moeder in de buurt. Ze rende op de auto af, en tilde die volgens de verhalen in haar eentje op.

Lang genoeg om 2 buren de kans te geven de auto weer op te krikken en CavaIlo levend onder zijn Chevy vandaan te plukken.
~ De Texaanse Marie Peyton was het gazon aan het maaien met haar zware, gemotoriseerde grasmaaier, toen ze de controle over het voertuig kwijtraakte. Haar kleindochter Evie probeerde het ding te stoppen, maar kwam daarbij onder de maaimachine terecht. In een oogwenk wist Peyton de maaier op te tillen en omver te werpen. De schade bij Evie bleef daardoor beperkt tot 4 afgemaaide tenen. Later deed Peyton een poging om de maaier nogmaals op te tillen. Maar toen lukte het haar ineens niet meer. Het is niet duidelijk wanneer dit sterkte staaltje precies plaats zou hebben gevonden.
~ Vorig jaar wist de 22-jarige Lauren Kornacki haar vader te redden in Glen Allen, Virginia.
Net als CavaIlo was hij onder de auto terechtgekomen, in dit geval ging het om een BMW.
Kornacki tilde de auto op, en redde zo haar vader.


Van criminoloog tot antiquair
Het is een van de grootste rellen uit de wetenschappelijke geschiedenis in Nederland. De criminoloog Wouter Buikhuisen (1933) sprak eind jaren 70 het vermoeden uit dat er weleens een verband kon bestaan tussen iemands genetische aanleg en het criminele gedrag dat hij vertoont.
Iemand die weinig adrenaline aanmaakt, dacht Buikhuisen, zou weleens minder stress kunnen voelen, minder bang zijn en daardoor ook eerder geneigd kunnen zijn tot crimineel gedrag. Dat kwam hem duur te staan, want in het Nederland van die tijd was de heersende opvatting dat criminaliteit het gevolg is van ongelijkheid in de samenleving.
Buikhuisen werd aangevallen in de pers, door schrijvers als Hugo Brandt Corstius van Vrij Nederland. De criminoloog kreeg doodsbedreigingen en bommeldingen te verwerken.
Uiteindelijk dwong de affaire Buikhuisen ertoe afscheid te nemen van de wetenschap. Hij werd antiquair en kreeg later alsnog gelijk. Er bestaat wel degelijk een verband tussen genen en (crimineel) gedrag, weten wij nu.


Kick met mate?

Een kick is lekker, maar te veel adrenaline binnenkrijgen is ook weer niet gezond. Een te hoge dosis van het hormoon kan je hart op hol doen slaan en voor ritmestoornissen zorgen. Een te langdurige blootstelling aan adrenaline is bovendien uitputtend. Een goed functionerend lichaam zorgt daarom dat adrenaline slechts een korte tijd in hoge doses kan worden aangemaakt. 'Dat gaat via negatieve feedback', legt hoogleraar cognitieve neurobiologie Melly Oitzl van de Universiteit van Amsterdam uit. Adrenaline is het eerste stresshormoon dat vrijkomt bij een stressreactie. Maar na enige tijd maken de bijnieren ook cortisol aan. 'In tegenstelling tot adrenaline kan cortisol wel vanuit het bloed doordringen in de hersenen. Zodra daar de aanwezigheid van cortisol wordt geregistreerd, schakelt het brein de aanmaak van stresshormonen, waaronder adrenaline, normaal gesproken uit.' En dus valt de stresskettingreactie stil. 'Maar als deze interne remming niet plaatsvindt? Dan dreigen langdurige stress en uitputting.' Een stressreactie vreet energie. Je verbruikt veel glucose, onze lichaamseigen brandstof. 'Een stressreactie is ervoor om snel te reageren op acuut gevaar. Dat vergt veel focus en energie. Duurt dat te lang, dan raakt de energie op een gegeven moment op.'


Nobelprijzen voor adrenaline

Ze werden er in 2012 voor beloond met het hoogst haalbare: de Nobelprijs voor de Scheikunde. De Amerikanen Robert Lefkowitz van Duke University en Brian Kobilka van Stanford University. Allebei hebben ze onderzoek gedaan naar de chemie van de schrikreactie. De adrenaline die daarbij vrijkomt, dringt niet door tot in de lichaamscellen.
Maar hoe weten deze cellen dan dat ze moeten reageren, en reacties als vernauwing van bloedvaten en aanspannen van spieren moeten bewerkstelligen? Dat hebben we te danken aan receptoren op en in de cellen, zo ontdekten de wetenschappers. Deze receptoren zijn eiwitten die aan de buitenkant van de cel de aanwezigheid van adrenaline kunnen registreren, en dan aan de binnenkant voor een hele keten aan reacties zorgen. Lefkowitz en Kobilka ontrafelden de werking van deze receptoren tot op moleculair niveau. De Amerikaanse onderzoekers werden daarvoor beloond met 8 miljoen Zweedse kronen (bijna een miljoen euro), een medaille Ún een fraaie oorkonde.


De familie Catecholamine

Adrenaline werkt nooit alleen. Zo worden er bij stress ook andere hormonen aangemaakt, zoals cortisol. En neurotransmitters als dopamine en het minder bekende noradrenaline. Die laatste is een stof die niet alleen in naam op adrenaline lijkt, maar ook wat betreft opwekkende werking. Toch is er verschil: waar adrenaline zijn werk in het lichaam doet via de bloedbaan, werkt noradrenaline in het brein. Teveel aan noradrenaline in je lijf kan tot chronische stress leiden en een tekort juist tot depressiviteit.
    Adrenaline, noradrenaline Ún dopamine zijn een 'familie'. Ze vormen de catecholaminen, die allemaal zijn gebouwd met het aminozuur tyrosine.


Fotobijschriften:
Een gevecht met een ijsbeer zul je ongeveer 100 van de 100 keer verliezen. En toch overleefde een Canadese vrouw zo'n stoeipartij. Dankzij adrenaline?

Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]