De Volkskrant, 24-12-2010, door  Malou van Hintum .2010

Hersenkern

Laatste station voor de angst

De amandelkern of amygdala maakt er aanspraak op het werkelijke centrum van het brein te zijn. Het is de plaats van angst en andere emoties - nauwelijks toegankelijk voor psychotherapie.

Tussentitel: Met een extra-alerte amygdala ben je een goede overlever

Ver weggestopt in ons brein, vlak boven de hersenstam, ligt een gebiedje dat cruciaal is voor het beleven van onze emoties: de amandelkern of amygdala. Het behoort tot de oudere gebieden in de hersenen; ook vogels en reptielen hebben het.

Onderzoek bij met name ratten verduidelijkt veel over de werking van dit emotiereguleringsmechanisme, dat vooral een belangrijke rol speelt bij het signaleren van gevaar. Het wordt daarom ook wel het 'angstcentrum' in de hersenen genoemd, een benaming die feitelijk niet correct is. Want de amygdala speelt zowel bij het signaleren van positieve (een potentiŽle sekspartner) als negatieve (een potentiŽle moordenaar) stress een belangrijke rol, en de fysiologische effecten die het vervolgens in gang zet, zijn in beide gevallen vergelijkbaar: een verhoogde bloedddruk, een versnelde hartslag, een snellere ademhaling en gebrek aan eetlust.

Signalen die aangeven dat zich iets ontregelends aandient, en die het lichaam op scherp zetten. Signalen die, in het geval van dreigend gevaar, belangrijk zijn om je kans op overleven te maximaliseren, maar die maar beperkte tijd mogen duren. Want anders keren ze zich juist tegen je.

Een fikse portie stress zorgt ervoor dat het vrijwel onmogelijk is te reflecteren op de situatie waarin je je bevindt. Iets wat gunstig is als je snel moet handelen; maar ben je bijvoorbeeld ontzettend gestresst voor een examen, dan komt dat je prestatie niet ten goede. Een beetje stress maakt alert, maar een hoop stress blokkeert het nadenken. En nadenken is nou net iets waar wij mensen in de regel veel baat bij hebben.

Daarnaast raakt een lichaam uitgeput wanneer het voortdurend in staat van paraatheid verkeert. Acute stress kan een mensenleven redden, maar chronische stress is een stoornis die om behandeling vraagt.

Chronische stress ontstaat wanneer een op zichzelf gezond waarschuwingsmechanisme doordraait. De amygdala zorgt er samen met de hippocampus voor dat negatieve gebeurtenissen worden vastgelegd in het geheugen, zodat we ze in de toekomst pijlsnel herkennen - nog voordat ons verstand eraan te pas komt. Maar worden die gebeurtenissen te scherp vastgelegd, dan is sprake van een vorm van hyperwaakzaamheid die het overleven niet helpt, maar juist ondermijnt.

Wie zich doodschrikt van knallende ballonnen op een kinderfeestje, hoort de schoten in de oorlog waar hij aan deelnam. Dat is een vorm van waakzaamheid waar je alleen maar last van hebt. In zulke situaties is een soort herprogrammering van het angstmechanisme met behulp van therapie of farmaca nodig om weer in een normale conditie te kunnen komen.

Het zijn genetische factoren die beÔnvloeden hoe gevoelig iemands amygdala reageert op stressvolle situaties - iemand kan van zichzelf al een verhoogd basisniveau hebben - en het zijn ook genetische factoren die beÔnvloeden hoe gemakkelijk iemand kan terugkeren naar zijn basisniveau.'

Een normaal functionerende amygdala wordt grofweg vanuit twee gebieden in de hersenen aangestuurd: de locus coeruleus (LC), die diep in de hersenstam ligt en de amygdala activeert, en de mediale prefrontale cortex (mPFC), die de amygdala juist afremt en zorgt voor de cognitieve controle van emoties.

Diep in het brein
'De amygdala is in dit mechanisme het laatste station dat het symptoom 'angst' veroorzaakt; maar de reden waarom dat gebeurt kan ofwel in de LC, ofwel in de mPFC liggen,' legt hoogleraar cognitieve neurowetenschappen Guillťn FernŠndez (verbonden aan het Donders Institute for Brain, Cognition and Behavior, Radboud Universiteit Nijmegen) uit. 'Je kunt je voorstellen dat een gebied dat diep in het brein ligt, minder toegankelijk is voor psychotherapie en bij disfunctioneren beter kan worden aangepakt met farmaca. Andersom ligt bij een gebrekkig functionerende mPFC psychotherapie meer voor de hand.'

Bij een disfunctionerende LC zal in de regel sprake zijn van een genetische of aangeboren afwijking. 'Al zijn er,' zegt FernŠndez, 'aanwijzingen dat de LC van kinderen die vanuit het buitenland na de dood van hun ouders zijn geadopteerd, ook disfunctioneert.' Dat betekent dat ook ingrijpende levenservaringen effect kunnen hebben op een hersengebied dat diep in het brein ligt; zelfs onze oude hersenstructuren kunnen onder invloed van omgevingsinvloeden veranderen.

De LC is in het brein de enige plek die noradrenaline (ook wel norepinefrine genoemd) afgeeft. De hoeveelheid noradrenaline in ons brein bepaalt hoe goed we ons kunnen concentreren. Bij mensen met een slecht functionerende alfa2-receptor - een receptor die belangrijk is voor het vrijkomen van noradrenaline - komt er meer noradrenaline vrij. Dat betekent dat hun amygdala scherp is afgesteld: het alarmsignaal gaat relatief snel af. Deze mensen onthouden in het dagelijkse leven negatieve gebeurtenissen beter dan anderen. En daarbij gaat het niet om kleine aantallen: maar liefst de helft van alle mensen heeft een extra-alerte amygdala.

'Dat is niet erg,' glimlacht FernŠndez geruststellend. 'Mensen met een scherp afgestelde amygdala gaan risico's het liefst uit de weg. Daardoor zijn ze waarschijnlijk heel goede overlevers. Het is dus niet negatief, en er is ook geen sprake van een stoornis. Het gaat hier om een normale variant.'

Onderzoek laat zien dat deze mensen nare afbeeldingen, zoals verminkte lichamen, nog veel beter onthouden dan mensen normaal gesproken toch al doen. Ook traumatische gebeurtenissen herinneren ze zich veel beter, blijkt uit onderzoek onder vluchtelingen in Rwandese vluchtelingenkampen.

Variatie
FernŠndez: 'Het is een mooi voorbeeld van een normale genetische variatie die in het leven zowel positieve als negatieve consequenties kan hebben, waardoor de evolutie niet voor een van beide varianten heeft gekozen.' Wat impliceert dat de ideaal functionerende amygdala niet bestaat: want in het ene geval kan een precies hetzelfde functionerende amygdala een hulp zijn omdat hij tijdig alert is, en in het andere geval juist een last omdat hij onnodig alarmeert.

Welke variant je ook hebt, een functionerende amygdala is van levensbelang. Toch zijn er een paar honderd mensen in Zuid-Afrika wier amygdala in de loop van hun leven langzaam afsterft: mensen die lijden aan het, zeer zeldzame, syndroom van Urbach-Wiethe. 'Volwassenen met dit syndroom moeten het zonder amygdala stellen, en dat betekent dat ze geen instinctmatige angst kennen,' zegt FernŠndez. 'Als ze bang zijn voor iets, hebben ze dat aangeleerd.' Bovendien herinneren zij zich emotionele gebeurtenissen net zo goed als neutrale. Bij normale mensen is dat niet zo, die onthouden emotionele ervaringen stukken beter. Dat is ook logisch. Want voor je overlevingskansen - de moordenaar ontlopen en de juiste sekspartner vinden - is dat veel belangrijker.



Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]