De Volkskrant, 09-11-2013, door Mieke Zijlmans .2010

Nieuwe | Vlotte gesprekken

Sorry? De hele wereld zegt: 'huh?'

Geen snellere manier om een hapering in de communicatie te repareren dan het gebruik van het woordje 'huh?'. Taalwetenschappers denken dat alle talen wel een variant kennen.


Tussentitel; De meest gehoord tegenwerping: 'huh' is toch geen woord? Het is een reflex, zoiets als 'au'

Volgens de Nederlandse beleefdheidswetten is het niet netjes 'huh?' te zeggen als u iemand niet heeft verstaan. De goede zeden schrijven een tekst voor zoals 'Neem me niet kwalijk, kunt u dat nog eens herhalen'. Of anders minstens: 'Sorry?' Maar een woord als 'huh?' wordt wereldwijd gebruikt. Vragend uitgesproken, met dezelfde lengte, betekenis en functie komt het waarschijnlijk voor in alle gesproken talen. Daarvoor hebben drie Nijmeegse taalwetenschappers bewijzen gevonden. Hun bevindingen zijn gisteren gepubliceerd in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift Plos One.

Mark Dingemanse, Francisco Torreira en Nick Enfield zijn taalwetenschappers aan het Max Planck Instituut voor Psycholingu´stiek in Nijmegen. Ze deden in uiteenlopende landen veldwerk om talen te onderzoeken. Daartoe namen ze alledaagse gesprekken op. Dingemanse in Ghana, Torreira in Spanje en Enfield in Laos. Collega-onderzoekers leverden opnames aan van diverse andere talen en er bestaan ook lappen tekst met uitgeschreven bandopnames. Al met al namen ze 31 talen uit alle hoeken van de wereld in hun onderzoek mee. Tien daarvan onderzochten ze in detail.

Dingemanse, Torreira en Enfield zijn ge´nteresseerd in overeenkomsten en verschillen tussen talen. Vandaar dat ze op zoek zijn gegaan naar het 'repareren' van communicatiestoornissen. Stel Spreker A zegt iets, en Spreker B volgt hem niet, wat doet Spreker B dan? Hoe lossen mensen wereldwijd dit communicatieprobleem op?

Ze kwamen er al snel achter dat de drietrapsraket A-B-A er in elke taal hetzelfde uitziet. Spreker B flapt er dan in een informeel gesprek vaak 'huh?' uit, of het equivalent ervan in zijn eigen taal. Opgetekend uit de mond van twee Britten klinkt dat bijvoorbeeld als: Spreker A: 'It's not too bad. (Da's niet slecht.)' Spreker B: 'Huh?' Spreker A: 's Not too bad ('s Niet slecht.)'

Alle onderzochte talen blijken een woordje als 'huh?' te kennen. Mensen gebruiken het woordje niet zomaar. Het heeft een duidelijke functie: de toehoorder trapt op de rem om aan de spreker te laten merken dat er een probleem is ontstaan. Zijn boodschap: het heeft geen zin om door te gaan met praten, want de toehoorder is afgehaakt. Dingemanse: ''Huh?' is een signaal dat de toehoorder de spreker niet heeft gehoord, verstaan of begrepen.'

Valt de toehoorder op dat moment stil, dan kan hij dom of onoplettend overkomen. Een vlotlopend gesprek onderbreken met 'Neem me niet kwalijk...' is in de praktijk te omslachtig. Daarom zeggen toehoorders op zo'n moment wereldwijd 'huh?': het repareert de dreigende hapering in de communicatie. De stilte wordt snel opgevuld en de spreker is weer aan zet.

De onderzoekers ontmoetten aanvankelijk veel scepsis over hun vondst. De meest gehoorde tegenwerping: 'huh' is toch geen woord? Het is een reflex wanneer je iets niet begrijpt, zoiets als 'au' roepen als je op je duim hebt geslagen. De Nijmegenaren bestrijden die visie. Als dat klopt, is huh-zeggen aangeboren, net als lachen en huilen, of schreeuwen van pijn. Dingemanse: 'Als deze vraag-reactie aangeboren zou zijn, zou je verwachten haar ook aan te treffen bij onze directe familieleden, de mensapen. Die lachen, huilen en schreeuwen ook. Maar je kunt een kwartier tegen een chimpansee aanpraten, er zal nooit 'huh?' uitkomen.'

Wat niet aangeboren is, moet worden aangeleerd. Dingemanse verwijst naar een Amerikaans onderzoek waaruit blijkt dat kinderen het woordje af en toe gebruiken als ze tweeŰnhalf zijn, maar dat ze het pas echt correct toepassen als ze vijf jaar zijn. De Nijmeegse onderzoekers zien in dat leerproces een bewijs dat 'huh' een echt woord is dat moedertaalsprekers moeten leren kennen en gebruiken.

Dat het een serieus te nemen taaluiting is, blijkt ook uit de uitspraak van alle huh-zinnetjes. In het Nederlands gaat de toonhoogte van een vraag-zin aan het einde omhoog. Vergelijk de klank van 'Jan komt ook' maar eens met die van 'Jan komt ook?' De uitspraak van 'Huh?' volgt datzelfde patroon: die gaat aan het einde omhoog. Luister je naar bijvoorbeeld het IJslands, stelt Dingemanse, dan hoor je dat de toonhoogte van veel vraag-zinnen aan het einde juist daalt. Vandaar dat ook de uitspraak van de IJslandse vraag-variant 'Ha' ook daalt aan het einde.

Op grond van de gevonden 'huh?'-varianten voorspellen de Nijmegenaren dat deze manier om een hapering in de communicatie te repareren voorkomt in alle talen van de wereld.


Tussenstuk:
'Huh?' in diverse talen

Nederlands: Huh?
Siwu (Ghana): ├?
Laotiaans: Haa?
IJslands: Ha?
 




Red:  



Naar Psychologische praktijktips , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]