De Volkskrant, 25-02-2016, van verslaggefster Mieke Zijlmans .2010

Interview | Gwilym Lockwood

We voelen het aan: 'kibikibi' is energiek

De klank van een woord verraadt vaak de betekenis ervan, ook als je de taal niet kent. Dat blijkt uit onderzoek naar zogeheten ideofonen.

Tussentitel: Er is geen universele betekenis van klanken, maar er bestaat wel een 'gevoelsbetekenis'

Soms weten we zomaar wat een woord in een vreemde taal betekent, terwijl we die taal helemaal niet kennen en dat woord nooit eerder hebben gehoord. We voelen de betekenis van dat woord dan aan door de klank ervan. Dat bewijzen Nijmeegse taalonderzoekers door Nederlanders Japanse woorden voor te leggen. Luisteraars ervaren bepaalde klanken als 'groot' of 'klein', als 'opgewekt' of 'donker'.

Die vlieger gaat niet op voor het complete woordenboek, maar bij sommige woorden weten we op ons gevoel in welke richting we de betekenis ervan moeten zoeken, schrijven taalwetenschappers van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in het Journal of Experimental Psychology.

Gwilym Lockwood, Mark Dingemanse en Peter Hagoort doen onderzoek naar ideofonen: klank-'schilderende' woorden waaraan luisteraars intuïtief een betekenis-indruk vastplakken. Luisteraars begrijpen een ideofoon omdat er een hoorbaar verband is tussen het woord en dat wat het betekent. Sommige van deze associaties tussen klank en betekenis zijn volgens de taalwetenschappers universeel.

Gwilym Lockwood legt Nederlandse proefpersonen die geen Japans kennen Japanse woorden voor. Die moeten ze vertalen: Lockwood laat hen kiezen uit twee tegenovergestelde betekenissen.


Om wat voor klanken gaat het, geef eens een voorbeeld?

'Kibikibi bijvoorbeeld: we vragen de proefpersonen of ze denken dat het 'energiek' betekent of 'futloos'. Bijna iedereen vindt kibikibi energiek klinken: dat klopt inderdaad. Nog een voorbeeld: is boekoeboekoe 'slank' of 'mollig'? Iedereen blijkt dat correct aan te voelen: boekoeboekoe is 'mollig'. Zo kunnen klanken allerlei associaties opwekken: blij, zwaar, snel of juist langzaam, enzovoort.'


Hoe verklaart u dat? Bestaat er zoiets als een universele betekenis van klanken? Duidt een 'i' bijvoorbeeld altijd op iets energieks of kleins?

'Nee, er is geen universele betekenis van klanken. Let maar op de 'i' in het Engelse big dat juist groot en zwaar betekent. Maar er bestaat wel een 'gevoelsbetekenis', klanken kunnen een geluidssymbool zijn. Eén theorie is dat de luisteraar het geluid associeert met de vorm en beweging van je mond. Daardoor ontstaat een gevoel, een zintuiglijke gelijkenis. De ronde lippen bij het uitspreken van 'boekoeboekoe' lijken misschien op de ronde vorm van 'mollig'. Het Japans kent ook veel woorden met een laag uitgesproken soort keel-r erin: die wordt als onaangenaam grommend ervaren.'


Bestaat er daadwerkelijk een universeel gevoel voor wat klanken betekenen? Alle mensen reageren daar hetzelfde op?

'Vermoedelijk wel. Natuurlijk geldt dit voor het gros van de woorden niet: de klanken van 'hond', 'dog' en het Japanse 'inu' wekken geen associatie met 'viervoeter' of 'beest dat je eten van je bord steelt'. Maar zeker het Japans kent heel veel ideofonen en Nederlandse proefpersonen voelen aan wat ze betekenen.'


Ligt dat universele gevoel voor klanken dan ook ten grondslag aan het ontstaan van talen, eeuwen geleden?

'Dat moet haast wel. Ik wil in elk geval onderzoeken of het klopt dat mensen wereldwijd dezelfde gevoelens hebben bij klanken. Wij zien daarin het bewijs dat in veel gevallen de vorm van het woord iets zegt over de betekenis, terwijl altijd is gedacht dat die vormen willekeurig zijn ontstaan.'


Is ons vermogen ideofonen te herkennen ook nog praktisch toepasbaar?

'Bij het leren van Japanse woorden blijken Nederlanders die met ideofonen erin makkelijker te onthouden. Dat ligt voor de hand. Verrassender is dat de kennis over klanken ook wordt gebruikt bij het bedenken van merknamen. Zo ervaren mensen de 't' als licht, als snel. De farmaceutische industrie gebruikt daarom juist de 't' in namen van bijvoorbeeld geneesmiddelen tegen kanker. Niet dat ze dan beter helpen, maar mensen voelen zich er kennelijk beter bij.'








Japanse ideofonen

Gwilym Lockwood legde aan zijn Nederlandse proefpersonen Japanse woorden voor met de vraag te kiezen uit twee tegengestelde betekenissen. De goede antwoorden staan onder in dit kader.

• fuwafuwa: pluizig of houtachtig

• hisohiso: fluisterend of schreeuwend

• ukiuki: verdrietig of vrolijk

• mushimushi: vochtig of droog

• korokoro: zwevend of rollend

Het Japans kent duizenden ideofonen. Het Nederlands niet, maar het kent wel onomatopeeën, klanknabootsingen, en woorden waarvan de luisteraar de betekenis makkelijker 'aanvoelt' vanwege de klank: twinkeling, lallen, wringen, slurpen wrikken.

Betekenis Japanse ideofonen: fuwafuwa: pluizig; hisohiso: fluisterend; ukiuki: vrolijk; mushimushi: vochtig; korokoro: rollend.


Web:
Hebben mensen wereldwijd dezelfde gevoelens bij klanken?
TT:
Eén theorie is dat de luisteraar het geluid associeert met de vorm en beweging van je mond


Red:  



Naar Psychologische praktijktips , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]