WERELD & DENKEN
 
 
Toelichting bij Psychologische krachten, cirkels: ideologie

11 jan.2009

Het idee dat denken een cirkelproces is, geeft aanleiding tot een paar treffende analogieŽn. Als eerste is daar de mechanische analogie. Wie bekend is met het verschijnsel van de pirouetterende schaatser, of op school soortgelijkende proefjes heeft gedaan, die weet dat als je, als die schaatser, je armen intrekt als je al aan het draaien bent, die draaiing steeds sneller gaat.

Pas dit toe op de denkende mens die tot de kern van zijn ideeŽn of gedachten wenst te komen. De meeste mensen denken automatisch de kern van de zaak in het midden, zoals het woord zelf al min of meer aangeeft. Als gedachten een cirkelproces zijn, gaat hij met gaan-naar-de-kern steeds meer naar het midden van die cirkel. En, zegt de mechanische analogie, dan ga je steeds harder draaien. En het is heel wel mogelijk dat door deze hogere intensiteit van zijn gedachten hij tot een oplossing komt van de eventuele problemen waarvoor die gedachten staan.

 Maar er bestaat natuurlijk ook de mogelijkheid dat deze beweging naar de kern niet de oplossing oplevert. Die mogelijkheid is niet geheel irreŽel, als je beseft hoe een cirkelproces er normaliter uitziet - als een cirkel dus. En als je die cirkel enige substantie geeft, kom je tot zoiets als het symbool dat Wikipedia gebruikt voor zowel het cirkelproces als zelfreferentie, uit de oudheid bekend als de ouroboros: de in zijn eigen staart bijtende slang. En tezamen met de substantie gegeven als slang, zie je ook onmiddellijk een nogal kernachtige waarheid aangaande het cirkelproces: het heeft geen kern. Althans niet een kern die in het midden zit, waar men een kern normaliter denkt. De kern van het cirkelproces zit niet in het midden, maar, zie de afbeelding weer, ergens in het midden van de slang, het cirkelende gebeuren zelf.

Zodra de denkende mens in zijn zoektocht naar de kern, die hij in het midden denkt, voorbij die "middelste" cirkel is, raakt hij dus verder af van de werkelijke kern. Dat laatste, of het feit dat hij geen oplossing vindt, merkt onze denkende mens natuurlijk ook wel, en dus gaat hij verder op zoek, richting de kern in het midden, en raakt nog verder van de echte kern, enzovoort.

En terwijl hij steeds dichter bij de niet-kern in het midden raakt, gaat het cirkelproces dat het denkproces is, steeds harder ronddraaien. En daar heeft u de symptomen die menig denkend mens in zijn zoektocht naar de kern in het midden tentoonspreidt: hij raakt doorgedraaid, en als hij erg hardnekkig is: dolgedraaid.

Er zijn diverse groepen mensen die dit verschijnsel vertonen. Zo zijn er in de groep die men verdenkt van veel en hard denken, filosofen, een ongewoon groot aantal dat diverse verschijnselen vertoont van wat men neutraal "gestoord" gedrag kan noemen, vooral bijna de grote en bekende exemplaren.

In het algemeen kan men stellen dat er onder degenen die voornamelijk met hun hoofd bezig zijn, intellectuelen, er een onevenredig groot aantal afwijkingen te vinden is. Of in de woorden van filosoof en schrijfster Marjolijn Februari (column, de Volkskrant, 27-10-2008): 'Een intellectueel is iemand die anderen net zo neurotisch probeert te krijgen als hij zelf is.'

Deze constatering aangaande filosofen en intellectuelen geeft gelegenheid tot nog een derde analogie. Want waar vooral filosofen zich erg mee bezig houden is ideeŽn. Een van de beroemdsten, Plato, heeft daarvan een strenge versie geformuleerd, namelijk dat ideeŽn werkelijker zijn dan de materiŽle wereld. Dat kan je algemener formuleren als dat ideeŽn, net als de begrippen uit de wiskunde, constantheden zijn die kunnen dienen om onze andere gedachten aan te ijken.

En wat is nu de beste analogie voor vaste waarden? Waarden die stabiel zijn, of stil staan. En waar vind je in een cirkelproces het punt waar de dingen stil staan? Precies: in het midden.

Hiermee is de analogie compleet: filosofen, of de (denkende) mens in het algemeen, zijn op zoek naar vaste, absolute, ideeŽn, de het middelpunt of de kern van het denken, terwijl de werkelijkheid is dat een cirkelproces is dat draait rond een middelpunt zonder verdere invulling. En bij het zoeken naar die niet bestaande kern van vaste ideeŽn, raakt men regelmatig een beetje, of  meer dan een beetje, door- en dolgedraaid.

Een meer specifieke toepassing daarvan is de ontwikkeling in de logica. Vanaf de in woorden geformuleerde logische regels van Aristoteles was er een voortdurende ontwikkeling naar steeds wiskundige en strengere formuleringen, waarvan men de hoop dat dat dat zou uitkomen op volledig  wiskundig geformuleerd systeem van logisch formuleren, en dus ook van denken, in een systeem van volkomen vaststaande uitspraken, geometrisch equivalent aan punten. Een beweging van de wolligheid in het praten in de denkcirkels van de werkelijke wereld, naar de vastigheid van een enkel draaipunt in het midden. En vlak bij dat doel, in het begin van de twintigste eeuw, kwamen er problemen naar voren die culmineerden in onder andere de paradox van (Bertrand) Russell  (Wikipedia), destijds mathematicus en later bekend"geworden als filosoof, en de stelling van GŲdel  . Zaken die veel van de toenmalige logici tot wanhoop dreven.

Waar we hier filosofen hebben aangevoerd als voorbeeld voor onze redenaties, is dit natuurlijk niet het meest voorkomende voorbeeld. De meeste mensen denken niet zo hard over hun wereld als filosofen, en als ze er een beetje over denken, merken ze al gauw het proces dat zovele filosofen tot wanhoop dreef: er is niet zo veel vastigheid in het denken. Onder die gewone, niet-filosofische mensen zijn er ook nog veel die bang zijn voor dat zwarte gat van het intellectuele denken. En die angst proberen ze te sussen door dat gat te vullen. Dat vullen gebeurt met kunstmatige vaste en absolute waarheden: de waarden van het geloof.

De logische plaats voor dit soort kunstmatige vaste en absolute waarheden met betrekking tot hun overige denken is in het midden. Wat gelovigen, en andere aanhangers van ideologieŽn, dus doen, is het leggen van een steen met vaste waarden in het midden van hun denkcirkels. een steen die ruimte in beslag neemt, ruimte waar de overige denkprocessen dus niet meer kunnen rondstromen. Die cirkelvormige denkstroom wordt dus minder sterk - die mensen gaan minder denken. Wat je dus waarneemt in gelovigen en ideologen als hun starheid in denken - of eigenlijk, daar denken dus een dynamisch proces is: hun afgenomen denken. Religie brengt schade aan de psyche  .

Dit is de principiŽle analogie. Die kan op vele andere terreinen worden toepast. Daarbij doet het verschijnsel zich natuurlijk in alle mate van intensiteit voor: van zeer licht tot zeer ernstig - van klein-menselijke eigenaardigheden via filosofische absurditeiten naar ernstige psychologische afwijkingen. In de genoemde gevallen van filosofie en godsdienst leidt het strenge navolgen van de ideologie tot sterk contraproductieve resultaten. Zo is de moderne filosofie vrijwel volstrekt losgezongen geraakt  van de werkelijkheid, en is godsdienst al veel langer vervallen tot een corrupt en amoreel machtssysteem dat vooral zijn eigen invloed probeert te vergroten  .

 Vele lijders aan de lichtere versies van de kwalen van het cirkelproces komen bij psychologen terecht. En de psychologie heeft daar, na lang zoeken, een redelijk effectieve therapie voor ontwikkelt, bekend als diverse soorten cognitieve therapie. Wat cognitieve therapie doet, is om de als kwalen ervaren processen door middel van redelijke kennis, cognities, te ontwarren. Dit past keurig in ons model van psychologische kwalen als door het zoeken naar de kern doorgedraaide denkprocessen. Iets dat ook de bedenker van nevenstaande illustratie van behandeling door de cognitieve therapeut voor ogen had  : de therapeut ontwart het cirkelproces.

Op deze website beschouwen we de cognitieve therapie als de psychologische variant van een algemene methodiek om tot gezond denken te komen: de Algemene semantiek  . De Algemene semantiek gaat in eerste instantie over de relatie tussen woorden en de werkelijke wereld, en in dat proces komt, en dat is onvermijdelijk, het proces van zelfreferentie voor, zoals de woorden die over woorden gaan  . Deze zelfreferentie is natuurlijk ook een cirkelproces. De Algemene semantiek voorkomt de problemen van cirkelprocessen door gebruik van een tegencirkel, die van de wetenschappelijke methode  .


Naar Psychologische krachten  , Psychologie lijst  , Psychologie overzicht  , of site home  .