De Volkskrant, 02-10-2010, door Malou van Hintum 5 okt.2010

Interview | Mark van Vugt, hoogleraar psychologie

Geen leider zonder volgelingen

Wat is leiderschap en waar komt het vandaan? De psycholoog Mark van Vugt schreef er een boek over. ‘Een natuurlijke leider stelt het welzijn van de groep voorop, niet zijn eigen gewin.’

Tussentitel: 'Macchiavellisme, psychopathie en narcisme vind je vooral aan de top van de machtspiramide'

Over leiderschap worden boekenkasten vol geschreven. Maar waar leiderschap vandaan komt, wordt zelden belicht. Vaak zijn het boeken met een hoog how to-gehalte. Hoogleraar psychologie Mark van Vugt (VU/Oxford) schreef samen met de Britse wetenschapsjournaliste Anjana Ahuja het boek Selected – Why some people lead, why others follow en why it matters, waarin ze een volgens de auteurs alomvattende evolutionare theorie over leiderschap presenteren.

Waarom hebben we leiders nodig?
‘Groepen zonder leiders bestaan niet. Kennelijk zijn leiders nodig om als groep te overleven. Je ziet overal in het dierenrijk leiders, van vissen en mieren tot olifanten en apen. Leiderschap is niet uniek menselijk, en democratie zit ons in het bloed.’

Volgens u kunnen we op de savanne de oervorm van goed leiderschap vinden: informeel, gedeeld leiderschap in kleine, democratisch egalitaire groepen.
‘In de nomadische jager-verzamelaarsgemeenschappen die tot dertienduizend jaar geleden bestonden, was er behoefte op een gecoördineerde manier samen te werken om bepaalde doelen te bereiken. Vanuit die behoefte werden groepsleden naar voren geschoven: een goede jager die het voortouw nam bij de jacht, iemand die veel wist van planten, iemand die fysiek sterk en dominant was en in tijden van oorlog de groep kon leiden. Deze leiders namen soms echt fysieke risico’s, en daarom kregen ze in ruil daarvoor wat wij in ons boek de drie S’en noemen: status, sex en, later, salary. In de tijd van de jagers-verzamelaars waren die privileges vrij beperkt in omvang. Tegenwoordig is dat niet altijd meer zo.’

In het bedrijfsleven zien we voorbeelden van risicoloos, geperverteerd leiderschap waarbij het eigen gewin voorop staat.
‘Dat gaat vaak om mensen die van bovenaf worden geparachuteerd in plaats van gekozen door hun ondergeschikten. Het zijn mensen die geen contact meer hebben met hun volgelingen en die zichzelf privileges toekennen die niet in verhouding staan tot wat ze doen. Wij spreken in het boek over de Dark Triad: persoonlijkheidskenmerken als (negatief) narcisme, macchiavellisme en psychopathie, die je vooral vindt in de top van de machtspiramide. Deze drie eigenschappen zorgen voor egoïstische, agressieve en ongevoelige leiders. Ze willen alles doen om een vette bonus te verdienen, ze zijn calculerend en arrogant, en ze kennen geen empathie of schuldgevoelens. Deze mensen brengen de groep niet verder bij het verwezenlijken van hun doelen.’

Ze zijn dus eigenlijk geen echte leiders.
‘Nee. Een natuurlijke leider stelt het welzijn van de groep voorop, niet zijn eigen gewin.’

In uw boek beschrijft u hoe het zover heeft kunnen komen. Tegelijk geeft u aan dat ‘savanne-waarden’ nog steeds een rol spelen bij het verkiezen van bijvoorbeeld politieke leiders. Hoe gaat dat in zijn werk?
‘Een politicus heeft geen duidelijke taakomschrijving. Hij moet ervoor zorgen dat hij wordt gekozen door volgelingen. Daarbij spelen factoren een rol die belangrijk waren voor leiders op de savanne. Zij waren vaak gezond, sterk, vitaal, charismatisch en emotioneel stabiel: ze mochten niet boos zijn of hun verdriet laten zien, en moesten boven de partijen kunnen staan. En omdat leiders op de savanne fysieke risico’s liepen, waren het vaak mannen.’

En daarom maken vrouwen dertienduizend jaar later nauwelijks kans op een plek in een raad van bestuur, of als politiek leider?
‘Er is wel degelijk een niche voor vrouwelijk leiderschap, bijvoorbeeld als vredesstichter, leraar of diplomaat. We speculeren in ons boek dat er bij onze voorouders voor bijvoorbeeld postmenopausale vrouwen een taak was weggelegd als vredesstichter. Zulke vrouwen worden niet meer in beslag genomen door de zorg voor kinderen. In de moderne tijd moet je dan denken aan Madeleine Allbright, Condoleeza Rice en Hillary Clinton, de laatste drie ministers van Buitenlandse Zaken in de VS.’

Je kunt ook zeggen: vrouwen maken nauwelijks kans omdat het old boys network hen effectief buitensluit.
‘Ik geloof niet in samenzweringstheorieën waarbij mannen zouden afspreken vrouwen niet toe te laten. Mannen en vrouwen hebben juist heel veel gemeenschappelijke belangen, omdat ze partnerrelaties hebben waarbinnen ze samen kinderen opvoeden. Maar als je je samenleving zó inricht dat er forse competitie is om leiderschapsposities waaraan ook nog eens flinke privileges zijn verbonden op het gebied van salaris en status, dan wordt het een man’s game. Mannen voelen zich daar het fijnst bij, die zijn geëvolueerd om hoge statusposities te veroveren. Vrouwen houden dat proces juist in stand, want zij kiezen mannen als seksuele partners uit op grond van hun status, macht en aanzien.
    ‘Onze breinen werken nou eenmaal zo dat het prototype van een leider meer lijkt op een man dan op een vrouw, tenzij er sprake is van vreedzaam en informeel leiderschap. Bij de firma GoreTex is het de werkvloer die de leider kiest, en daar heeft een vrouw de leiding; het leiderschap in dat bedrijf is een vorm van primus inter pares, zoals het op de savanne ook was.’

Kan dat een nieuwe trend worden?
‘Misschien. De privileges van leiders moeten proportioneel zijn; volgelingen gunnen hun leiders een mooi huis en een ruimer kantoor, maar je moet CEO’s niet tweehonderd keer meer laten verdienen dan de gemiddelde werknemer. Dan komen mannen met Dark Triad-persoonlijkheden binnen. Dat hebben we voor de economische crisis ook zien gebeuren, en daar lijkt men nu een beetje van terug te komen.’

Contact tussen leider en volgelingen is belangrijk, schrijft u. Goed dat er Twitter is?
‘Twitter is voor leiders heel belangrijk om in contact te komen en te blijven met volgelingen. Op de savanne waren groepen niet groter dan 150, 200 mensen. Iedereen kende iedereen. Dat kan nu niet meer, maar leiders die in staat zijn die sociale media goed te hanteren, kunnen op een succesvolle manier grote organisaties leiden. Want zij kunnen volgelingen zo het gevoel geven dat ze een informele, persoonlijke relatie met hen onderhouden. Daarnaast kunnen er dankzij Twitter ook weer nieuwe opinieleiders opstaan die vele volgelingen aan zich binden.’

Paparrazzi en roddelbladen vervullen hierbij ook een belangrijke functie, schrijft u.
‘Vroeger konden mensen zelf zien hoe iemand was en wat hij de hele dag uitspookte, en op basis daarvan beoordelen of hij een geschikte leider was. Nu leveren paparazzi en roddelbladen zulke informatie aan over iemands privéleven. Dat kan zeer informatief zijn.’

En de ouderwetse media, kunnen die ook nog een duit in het zakje doen?
‘Media hebben de belangrijke taak ervoor te zorgen dat individuen die macht hebben, dingen doen die goed zijn voor de groep en niet alleen voor zichzelf. Informatie, satire, leedvermaak en ridiculisering van mensen in leiderschapsposities zijn daarvoor extreem belangrijk. De media worden als eerste aan banden gelegd in een dictatuur.
    ‘Maar de kritiek moet niet zulke vormen aannemen dat potentieel goede leiders daardoor worden afgeschrikt en bij voorbaat afhaken. Want zoveel privileges krijg je als politiek leider in een egalitair land als Nederland niet, als je kijkt naar status, sex en salary.’

Een ander puntje: politieke leiders worden in Nederland niet door volgelingen gekozen.
‘Kijk je naar de democratie op de savanne, dan is het ondenkbaar dat volgelingen niet hun eigen burgemeester en premier kiezen. Als je natuurlijk leiderschap nastreeft, zouden in Nederland referenda ingevoerd moeten worden. Want, zo leert ons boek, als mensen een politieke positie ambiëren, moeten anderen hen in staat stellen die te bekleden.’


Tussenstuk:
CV

1967 geboren in Amsterdam
1985 gymnasium in Hengelo
1991 sociale- en organisatiepsychologie Rijksuniversiteit Groningen
1995 promotie Universiteit Maastricht
1995-2004 (senior) lector University of Southampton
2004-2009 hoogleraar sociale psychologie University of Kent
2009 hoogleraar psychologie VU Amsterdam en University of Oxford


Naar Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]