De Volkskrant, 10-08-2013, door MARC SEIJLHOUWER .2008

Omdenken (5) | Iris van Rooij

Psychologische modellen deugen niet

Wie:: Iris van Rooij, onderzoeker bij het Donders Instituut van de Radboud Universiteit Nijmegen.
 Ergernis: :psychologen gebruiken onrealistische denkmodellen.
Oplossing: :leentjebuur spelen bij de informatica.

Tussentitel: We doen toch geen eeuwen over het ebstellen van een pizza?

'Ik probeer psychologen uit te leggen dat er aan de basis van hun vakgebied iets belangrijks schort. Psychologen gebruiken allerlei modellen om het menselijk denken uit te leggen. Bij experimenten in het laboratorium werken die modellen prima, omdat daar vaak maar een handjevol prikkels en keuzemogelijkheden in het spel zijn. In de echte wereld is dat anders. Dat maakt de verklarende kracht van de modellen nihil.

'De modellen beschrijven dingen als taalbegrip, keuzegedrag, het interpreteren van lichaamstaal en andere menselijke vaardigheden. Ze werken als een soort machientje: er gaan impressies van de omgeving in en er komt een gedachte of actie uit. De berekening die nodig is om van input naar uitkomst te gaan, kost tijd.

'Omdat er in de echte wereld veel meer combinaties van uitkomsten mogelijk zijn dan in het lab, duurt het nemen van een beslissing volgens die modellen vaak heel lang. Want hoe meer opties, hoe groter het aantal combinaties, hoe langer het duurt voor de berekeningen klaar zijn en het model een uitkomst geeft. Het bestellen van een pizza zou bijvoorbeeld millennia duren. Bedenk maar hoeveel mogelijke pizza's je kunt maken met twintig verschillende ingrediŽnten. Dat zijn er meer dan een miljoen. Het is wiskundig te bewijzen dat de lekkerste pizza uitkiezen vereist dat je alle combinaties af moet gaan. Stel dat je per seconde een mogelijkheid beschouwt, dan ben je bijna twee weken bezig. Mocht je uit vijfendertig ingrediŽnten kunnen kiezen, dan duurt het zelfs een paar eeuwen.

'Zelfs voor de meeste kritische culinaire geesten duurt het uitkiezen van een pizza vaak niet langer dan een half uur. Dat betekent dus dat de modellen niet kunnen kloppen en niet bruikbaar zijn als beschrijving van keuzen in het echte leven.

'Niet dat psychologen zich daar veel zorgen over lijken te maken. Als een model in het laboratorium werkt, is voor hen vaak de kous af. Als ik dan kom en zeg dat hun model niet kan werken in het echte leven, dan geloven ze dat vaak niet.

'Mijn oplossing voor het maken van betere modellen komt uit een ander vakgebied. Ik ben van oorsprong ook psycholoog, maar heb altijd een fascinatie gehad voor kunstmatige intelligentie en informatica. Tijdens mijn promotie werkte ik samen met de bedenker van een oplossing voor de astronomisch lange rekentijden van moeilijke modellen. Het fundamentele inzicht van die oplossing is dat het aantal mogelijke combinaties beperkt kan worden als de input van een model een bepaalde structuur heeft.

'De wereld waarin we leven heeft veel structuur. De hersenen zouden die kunnen gebruiken om snel beslissingen te nemen. In dat geval is het de kunst de psychologische modellen zo aan te passen dat ze hetzelfde doen. Als psychologen dat voor elkaar krijgen, weten we precies wat mensen doen en waarom ze het snel kunnen doen.

'Ik denk dat de psychologie veel kan leren van de wiskunde. Formele theorieŽn kennen psychologen niet echt; verklaringen zijn vaak een verhaaltje in plaats van een wiskundige formule. Als psychologen meer zouden nadenken over de formele basis van hun vakgebied, ontstaat daarmee volgens mij een betere vorm van psychologie.

'Volgens mij heb ik het bij het juiste eind door de oplossing niet te zoeken in het brein maar in de structuur van de wereld. Wat die structuur precies is, en welke eigenschappen van die structuur de efficiŽntie van ons denken mogelijk maken, is een belangrijke open vraag. Deze vraag moet volgens mij richting gaan geven aan de psychologie in de komende jaren. Om onszelf te begrijpen, zullen we onze wereld moeten begrijpen.'

Omdenken In deze rubriek besteden we deze zomer aandacht aan een aantal tegendraadse ideeŽn uit de wetenschap, die het in zich hebben om de wereld te veranderen.
 



Naar Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]