De Volkskrant, 30-03-2013, door Luuk Mulder, freelance journalist. Hij volgde de processen tegen Anders Breivik en Kim de Gelder 2009

Moordenaars mogen niet gek zijn

Ze begaan onbegrijpelijk gruwel-daden en toch vinden rechters hen toerekeningsvatbaar. Door ruziënde experts en maatschappelijke druk dreigt willekeur, ziet Luuk Mulder.


Op dag 19 van de rechtszaak tegen Kim de Gelder lijkt het of iemand iets te hard in zijn telefoon fluistert. Geïrriteerde blikken worden uitgewisseld. Het blijkt de verdachte te zijn die zachtjes voor zich uit zingt. 'Meneer De Gelder, mag ik u verzoeken de zitting niet te verstoren?', vraagt de voorzitter van de rechtbank. 'Ik zeg toch niets', reageert hij. Fel maant de rechter dat hij stil moet zijn. De Gelder zegt dat de mensen de aanklager heus wel kunnen verstaan. Hij lijkt zich totaal niet bewust van de situatie.

Twee keer maakte ik van dichtbij een rechtszaak mee tegen een meervoudige moordenaar. In Oslo zat ik maandenlang met Anders Breivik in een zaal. In Gent zag ik Kim de Gelder in levenden lijve. Wat de twee processen gemeen hadden, is dat niemand de feiten weersprak. Al op Utøya bekende Anders Breivik verantwoordelijk te zijn voor de aanslagen. Ook Kim de Gelder kwam vrij snel met een volledige bekentenis. Zo draaiden de processen uiteindelijk slechts om één vraag: wordt de verdachte toerekeningsvatbaar geacht of niet?

Maar wanneer zijn ze eigenlijk toerekeningsvatbaar? De rechtszaken rond de twee waren van begin af aan mediaspektakels: de gruwelijkheid en de schaal van hun daden waren onge-evenaard. Dit legde een zware, emotionele last op de processen. Deze lading maakt het erg lastig om objectief te kunnen kijken naar die toerekeningsvatbaarheid.

Vanuit het oogpunt van de maatschappij is dat begrijpelijk. De gruwelijkheid van de daden gaat het menselijke voorstellingsvermogen te boven. Publiekelijk werden de daders als gekken afgeschilderd, want ja, iemand met een gezond verstand kan zoiets toch niet doen? Tegelijkertijd was de roep om de zwaarst mogelijke straf ook een logisch gevolg. Het moeilijke is dat die twee - voor gek verklaren en zo zwaar mogelijk straffen- in de praktijk vaak niet samengaan. Het is de toerekeningsvatbare wreedaard die de hoogste straf krijgt.

Iemand die ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard, kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor zijn daden. In het Nederlandse Wetboek van Strafrecht staat: 'Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend.' Een strafuitsluitingsvorm dus, zoals noodweer en overmacht. Een rechter oordeelt daarover op advies van psychiaters.

Anders Breivik
In de rechtbank van Oslo keek Anders Breivik mij op een onbewaakt moment in de ogen. Het gaf me een onbehaaglijk gevoel. Ik ben er nog steeds niet over uit wat ik nou precies zag in zijn blik. Zag ik de puurste vorm van het kwaad? Of zag ik een zieke man? Waarschijnlijk zag ik helemaal niets; toch stokte mijn adem even. De psychiaters die Breivik onderzochten, baseerden zich op meer dan een blik in de ogen. Maar ook zij zijn het er nooit over eens geworden wat er met hem aan de hand was. Twee teams van gerechtspsychiaters kwamen tot conflicterende conclusies.

Direct na de aanslagen van 22 juli 2011 begonnen de gerespecteerde gerechtspsychiaters Synne Sørheim en Torgeir Husby hun onderzoek naar de geestesgesteldheid van Breivik. Toen ze eind november 2012 hun conclusies bekendmaakten, stond Noorwegen op zijn kop. Sørheim en Husby stelden dat Breivik paranoïde-schizofreen was. Volgens hen handelde hij vanuit het waanbeeld dat hij de wereld van de ondergang moest redden. Nabestaanden, politici, advocaten en collega's uitten publiekelijk forse kritiek op het rapport. Deze conclusie stak veel nabestaanden omdat dit de theoretische mogelijkheid op een terugkeer naar de samenleving openliet. Anderen vonden het simpelweg ongeloofwaardig dat een man die zijn aanslagen jarenlang minutieus had voorbereid niet verantwoordelijk gehouden zou kunnen worden voor zijn daden.

Breivik zelf was overigens ook ontevreden met de conclusie. Hij wilde overkomen als daadkrachtig politiek activist, niet als gekke misdadiger.

Na alle commotie besloot de rechtbank tot een nieuw onderzoek. Als officiële reden werden de observaties van gevangenismedewerkers opgegeven, die een ander beeld zouden geven van Breivik. Maar in de argumentatie van de rechtbank klonk de invloed van de publieke onvrede door.

Zo werd de dag voor het proces nog een rapport gepresenteerd waarin Breivik wel toerekeningsvatbaar werd verklaard. Daarmee werd de toerekeningsvatbaarheid het hoofdthema van het proces. Had men hier te maken met een berekenende terrorist of een gek met uit de hand gelopen waanideeën? Er volgden wekenlang speculaties in de rechtszaal en in de media.

Aanklagers en verdediging riepen een reeks gedragsdeskundigen op. Zo betoogde hoogleraar in de psychiatrie Fredrik Ulrik Malt dat een combinatie van narcisme en de syndromen van Asperger en Gilles de la Tourette Breivik tot zijn daden zou hebben gebracht. Dit slechts op basis van observaties gedurende drie dagen in de rechtszaal. Woede bij Breivik en zijn advocaat die vonden dat dit slechts speculaties waren. Opnieuw discussie in de media over de waarde van psychiatrische rapporten.

Kim de Gelder
Anders dan Breivik had Kim de Gelder een jarenlange geschiedenis van psychische problemen. De steekpartij in het kinderdagverblijf Fabeltjesland was de climax van een verhaal vol van me against the world-heroïek. Iedereen was tegen hem: zijn ouders zouden hem proberen te vermoorden en op zijn werk begreep niemand hem. Langzaam trok hij zich terug uit de samenleving. Tot zijn aanslag op 23 januari 2009 leefde De Gelder in een leeg appartement. De ramen waren afgeplakt; slechts een matras vulde de ruimte.

Vier jaar lang zou er worden gesteggeld over De Gelders geestesgesteldheid. De gerechtspsychiaters concludeerden: toerekeningsvatbaar. De door de verdediging aangestelde psychiaters waren ervan overtuigd dat hij ontoerekeningsvatbaar was. Dat de zaak pas jaren na zijn arrestatie voor de rechter kwam, is te wijten aan deze onenigheid. Het antwoord op deze vraag zou pas komen met het vonnis.

Onder aanvoering van de 83-jarige psychiater Roger De Berdt verdedigde het college van vijf gerechtspsychiaters met vuur de stelling dat De Gelder toerekeningsvatbaar zou zijn. Hij lijdt volgens hen aan een schizotypische persoonlijkheidsstoornis, maar niet in die mate dat hij geen controle heeft over zijn daden. Later betoogden de psychiaters van de verdediging dat De Gelder schizofreen zou zijn en aan schizofrene psychoses zou lijden. In hun betoog spraken ze van een intrieste, zieke jongen die absoluut ontoerekeningsvatbaar is. Twee psychologen die De Gelder onderzochten, schaarden zich achter die conclusie.

Dit beviel de advocaten van de slachtoffers absoluut niet. Tijdens hun pleidooien deden zij er alles aan om de geloofwaardigheid van het ontoerekeningsvatbaarheidskamp aan te tasten. Ze hadden de publieke opinie aan hun zijde. Het idee dat juist Kim de Gelder een slachtoffer zou zijn, namelijk van zijn ziekte, was voor velen onverteerbaar.

Aanklager Yves van den Berg had ook geen hoge pet op van de experts. 'Rare jongens, die psychologen', zei hij, nadat hij de conflicterende rapporten had besproken. Volgens Van den Berg heeft de samenleving in zulke ernstige zaken recht op vergelding, zo bleek uit zijn slotpleidooi: 'De maatschappij heeft recht op de schuldigverklaring van deze meervoudige moordenaar. (...) Stuur de slachtoffers niet naar huis met het gegeven dat het maar het gevolg was van een ongeluk van een accidenteel handelen van een ziek persoon.'

Geen van de experts die betrokken waren bij het proces tegen De Gelder twijfelen ook maar een beetje aan hun conclusies. Ze hebben naar eer en geweten gehandeld en kwamen tot een degelijk onderbouwde conclusie. Na een lange zittingsdag waarop hem het vuur na aan de schenen was gelegd, zei psychiater Karel Ringoet: 'Ik heb de afgelopen twee jaar niet anders gedaan dan gezocht naar zijn motief. Telkens weer kwamen er nieuwe motieven naar voren. Maar er was maar één constante: het conceptueel misdenken en de gestoorde perceptie van de werkelijkheid. (...) Het motief van De Gelder is dat hij gestoord is.'

Geen eenduidig advies
Kijkend naar de zaken De Gelder en Breivik lijken feiten niet te bestaan in de psychiatrie. Maar welke waarde heeft een oordeel over toerekeningsvatbaarheid nog als experts niet tot een eenduidig advies kunnen komen? Wordt een rechtbank op zo'n moment niet haast gedwongen om aan de roep van het volk te voldoen en de daders verantwoordelijk te stellen?

Zowel Breivik als De Gelder werd toerekeningsvatbaar verklaard en veroordeeld tot de zwaarst mogelijke gevangenisstraf die hun landen kennen. Maar op welke gronden? Ze lijden aan ernstige persoonlijkheidsstoornissen, maar ze zijn kennelijk niet zo geestelijk ziek dat ze niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor hun daden. Waar ligt dan die grens?

En wat zou er zijn gebeurd als Breivik en De Gelder opgepakt zouden zijn voordat ze tot actie waren overgegaan? Breivik terwijl hij zijn bom bouwde, of De Gelder terwijl hij behangen met messen richting het kinderdagverblijf fietste. De publieke verontwaardiging zou een stuk minder groot zijn geweest. Het grote publiek had zelfs misschien niet eens van ze geweten. De intentie van de daders zou niet anders zijn geweest: ze wilden moorden en het liefst zo veel mogelijk. Toch zou er waarschijnlijk geen ophef zijn ontstaan over de ontoerekeningsvatbaarheidsverklaring van de twee. Of ze dan ook tot gevangenisstraffen zouden zijn veroordeeld, valt serieus te betwijfelen.Luuk Mulder (1986) is free-lancejournalist. Hij volgde de processen tegen Anders Breivik en Kim de Gelder.


Tussenstuk:
Uitzondering
In Nederland kent gekte gradaties


Toerekeningsvatbaarheid in België en Noorwegen is net als in de meeste landen een kwestie van zwart of wit: toerekeningsvatbaar of ontoerekeningsvatbaar; straf of behandeling. Dat is anders dan in Nederland. Hier wordt een uitzonderlijk systeem gebruikt met vijf gradaties: toerekeningsvatbaar, enigszins verminderd toerekeningsvatbaar, verminderd toerekeningsvatbaar, sterk verminderd toerekeningsvatbaar, ontoerekeningsvatbaar. Dit maakt een combinatie van straf en behandeling (tbs) mogelijk.


Naar Psychologische krachten, angst  , Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]