De Volkskrant, 26-05-2012, door Olaf Tempelman 2011

Zonder poten wordt een spin doof

Tussentitel: Het doelpunt van Kuijt tegen Hongarije: 'geen bewussie'

Elke tijd heeft denkers die de vrije wil opdoeken. In de 19de eeuw had je Marx en Engels die ontdekten dat de geschiedenis aan wetenschappelijke wetten gehoorzaamt. Het eindstadium daarvan was de communistische maatschappij. Of mensen dat nou wilden of niet, het kon niet anders. Onze tijd heeft de hersenwetenschap. We mogen hersenprofessoren en bestsellerauteurs als Dick Swaab (Wij zijn ons brein) en Victor Lamme (De vrije wil bestaat niet) misschien niet vergelijken met 19de-eeuwse kamergeleerden, echter: ook zij moeten niets hebben van het idee dat we iets zelf bepalen.

Marx-biograaf Rolf Hosfeld vergeleek diens wetenschappelijke conclusies met 'een onveilige tocht over één nacht ijs'. Marc Slors, hoogleraar cognitie-filosofie in Nijmegen en auteur van Dat had je gedacht!, vergelijkt de hersenonderzoekers die bewezen achten dat de vrije wil niet bestaat met de bioloog uit de volgende grap. De bioloog experimenteert met een spin. Als hij zegt lopen, dan gaat de spin lopen. Vervolgens trekt de bioloog de spin zijn poten uit. Al hij zegt lopen, dan loopt de spin niet. Vervolgens noteert de bioloog: 'Als een spin de poten worden uitgetrokken, wordt hij doof.' In andere woorden: hersenwetenschappers hebben op grond van de belangrijke dingen die ze hebben ontdekt zo veel zelfvertrouwen verworven dat ze zich uitspreken over dingen waarover ze zich nog lang niet kunnen uitspreken. De oude Grieken noemden dat hybris, wij spreken wel van zelfoverschatting.

In sloganvorm ziet de neurowetenschappelijke ontkenning van de vrije wil er als volgt uit: A) Wij zijn ons bewustzijn. B) Ons bewustzijn bepaalt niet wat we doen. C) Wij bepalen dus niet zelf wat we doen. Tegenstanders hebben de hersenwetenschap vooral aangevallen op punt B. Onsuccesvol, want uit veel onderzoek blijkt dat bewuste intenties niet de oorzaak zijn van ons handelen.

In Dat had je gedacht! richt Slors zijn pijlen op punt A: hersenprofessoren trekken hun conclusies op grond van een filosofische premisse die al sinds Descartes (ik denk dus ik ben) stevig is ingeburgerd, namelijk dat wij samenvallen met ons bewustzijn. Maar is het ook zo? Slors denkt van niet. De hersenwetenschap miskent een fenomeen dat Slors het onbewuste zelf handelen noemt, en waarvan hij een reeks voorbeelden uit zijn eigen leven opvoert. Hij zat op de fiets en zag een kat met zijn staart klem zitten in een onhandig geparkeerde fiets. Zonder na te denken zette hij zijn fiets aan de kant en bevrijdde de kat. Deed hij dat nou zelf? 'Ja: het is mijn intentie ondanks het feit dat ik me er niet van bewust ben.' Op 29 maart 2011 keek Slors naar de tweede EK-kwalificatiewedstrijd van Oranje tegen Hongarije. Vlak voor tijd scoorde Kuijt zo'n merkwaardig doelpunt dat de SBS-commentator riep: ''t Was geen bewussie.' Toch mogen we aannemen dat Kuijt die bal wel degelijk zelf in het net wilde krijgen. Kijk ook naar jazzmuzikanten: 'Hoe mooi, treffend of vernieuwend de noten in een goedlopende geïmproviseerde solo ook zijn, het is onwaarschijnlijk dat er ook maar een seconde over wordt nagedacht.'

Hersenwetenschappers gaan vast (niet) uit vrije wil op dit boek reageren.

Marc Slors: Dat had je gedacht! - Brein, bewustzijn en vrije wil in filosofisch perspectief.
Boom; € 18,90.


 

IRP:  



Naar Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]