De Volkskrant, 05-09-2011, column door René Cuperus 2011

De wijsheid van religie

Tussentitel: Seculiere samenleving schiet tekort in troost en gemeenschapszin

Een poosje geleden kwam ik een Nederlandse bisschop in het wild tegen. Het gesprek ging al gauw over het gruwelijke seksuele kindermisbruik tijdens de hoogtijdagen van het rijke roomse leven. De bisschop betoonde zijn grote spijt over deze kerkelijke schanddaad. Vanzelfsprekend. Toch leek hij niet helemaal te beseffen in welke onvoorstelbaar diepe afgrond zijn kerk zich gestort heeft door de seksuele terreur van haar broeders en priesters in het verleden.

Het was immers de r.k.-kerk die de seksuele moraal als aanvalslinie koos tegen de moderne, seculiere samenleving. En die kerk bleek nu zelf één grote doofpot van pedofiele aanranding. Daarmee heeft die kerk een fatale geloofwaardigheidscrisis opgelopen. De aflaatkritiek van Maarten Luther steekt er flets bij af. Het beeld van de kerk als troostplek in een mensvijandige wereld ligt totaal aan gruzelementen. Er is veel meer schade aangericht dan de kerk wil beseffen.

Wat te denken van al die kerkverlaters en geloofsafvalligen van de laatste decennia? Die zien zich, met terugwerkende kracht, toch helemaal in hun gelijk bevestigd waar het gaat om hun massale uittocht uit een onderdrukkend instituut?

De kindermisbruikzaak had ook niet op een beroerder moment kunnen komen. Er hing een rehabilitatie van kerk en geloof in de lucht. Enkele literaire schrijvers fungeerden als kwartiermaker van het weer 'hip en cool' maken van religie, zoals er ook een Boekenweek gewijd was aan het thema 'Mijn God'. Geseculariseerde babyboomers begonnen terug te keren in de schoot van de kerk.

Mijn bierviltjes-theorie is altijd geweest dat er nog één terugkeer-optie voor kerk en geloof was: de massale aftakeling van de babyboomgeneratie. Om het onaardig te zeggen. Ik doel op het met lichamelijk en psychisch lijden gepaard gaande verouderingsproces. Hoe zouden de babyboomers - de laatste generatie die nog 'van huis uit' met het geloof werd grootgebracht - op kanker en sterfbed reageren? Met een terugkeer naar de religie uit hun jeugd?

Ik vrees dat de mokerslag van het seksueel kindermisbruik in de r.k.-kerk nu een dergelijke heropleving van religie zal saboteren. Ook vanwege de grove onbarmhartigheid dat het instituut wel daders, maar geen slachtoffers beschermde. De 'terugkeer van religie' in de gestalte van de islam kan eveneens een rol spelen. Deze religie verdraagt zich met haar vereisten van 'onderwerping' (submission) en rituele verplichtingen immers moeizaam met een post-christelijke, individualistische cultuur.

Religie, geloof en kerk zijn dus op een cruciaal moment in diskrediet geraakt, net op een moment dat er een toenemende behoefte bestaat om een balans op te maken van de lusten en lasten van het naoorlogse seculariseringsproces. Daar ligt, wat mij betreft, de grote culturele schade van het rooms-katholieke seksschandaal: dat heeft elke morele aanspraak van religie bezoedeld en daarmee een noodzakelijke herbezinning op het seculariseringproces in een kwaad daglicht gesteld.

Ik had ooit de gedachte opgevat een boek te schrijven over geloofsafval en secularisering onder de titel Fantoompijn. Daar is het nooit van gekomen, al was het maar omdat er onder die titel een fraaie roman van Arnon Grunberg verscheen. Maar ik moest weer aan dit plan denken toen ik het nieuwste boek van Alain de Botton onder ogen kreeg, Religie voor atheïsten.

Daarin betrekt deze veelschrijver-filosoof de stelling dat de westerse samenleving al seculariserend het kind met het badwater heeft weggegooid. Het godsgeloof mag dan in het luchtledige hangen, helemaal zonder de in religies opgeslagen wijsheid van menselijke ervaringen en tradities kunnen we het niet stellen. Daar ben ik het wel mee eens. De seculiere samenleving heeft voor een aantal kernfuncties van religie geen goede equivalenten kunnen vinden. Gemeenschapszin, troost bij lijden en aansporingen tot goed en rechtvaardig gedrag: die komen er in onze pseudo-rationele samenleving bekaaid af. Hedendaagse wetenschap, kunst, economie en politiek raken niet of nauwelijks aan de existentiële menselijke conditie.

Sterker nog: het lijkt erop dat met het wegvallen van religie en het socialisme als dempende tegenkrachten het wereldwijde kapitalisme een regime van materialistisch nihilisme aan mensen en samenlevingen oplegt. Religies kunnen daar, als culturele en morele schatkamers van menselijk inzicht, tegenwicht aan helpen bieden. Tenzij ze zelf drager en uitventer van nihilisme zijn.


Naar Religie en psyche , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]