WERELD & DENKEN
 
 

Bronnen bij Religie en psyche: afwijkingen

.2013

De gelijkenis tussen de resultaten van de onderzoeken naar de gevolgen van religieus denken en de gevolgen van hersenschade aan de verbinding tussen de hersenhelften, betekent natuurlijk doodgewoon dat religieus denken schade aan het functioneren van de hersenen aanricht. En dit is even ongetwijfeld slechts een extreem geval van een heel spectrum van schade en beperkingen aan de werking van de hersenen, ten gevolge van dat religieuze denken. Die schade bestaat uit andere, meestal mindere, vormen van disconnecties tussen de hersendelen, of hersenmodules.
    Die schade begint vermoedelijk met kleinere verschijnselen, en wordt voortdurend erger tot aan de waargenomen niveaus. De dynamiek van dit proces staat niet vast, maar kan wel naar geraden worden. want het kenmerk van een groot deel van religie is dat het gebaseerd is op historische, "gegeven', warheden, waarvan een aantal opzichtig niet in overeenstemming is met de werkelijkheid. het archetypische en aloude voorbeeld is dat van de de platte aarde. dat is op zich een redelijke aanname, want de aarde doet zich bij eerste en tweede waarneming voor als plat. Het punt is wat er gebeurd als bij derde waarneming blijkt dat de aarde niet plat is maar rond. Dan valt de mensheid uiteen in twee groepen: degenen die met de nieuwe werkelijkheid meegaan, en degen die dat niet doen. Religieuzen, van de ons bekende monotheÔstische soort, behoren voor het over-, overgrote deel tot de tweede groep.
    Dat proces van het ontdekken van het feit dat de aarde rond is, begint met een eerste confrontatie van impressies: een externe die de werkelijkheid binnenbrengt, en een interne die die de oude overtuigingen vertegenwoordiging. Die twee botsen intern. En gewoon aanmende dat de hersenen werken zoals ieder ding, is het aannemelijk dat zo'n botsing gepaard gaat met onaangename bijverschijnselen - twee zaken die "tegen elkaar instromen" veroorzaken oneindig veel mee turbulentie dan twee zaken die samenstromen - en je kan nog veel meer van dit soort beelden en materiŽle correspondenties verzinnen.
    Even voorstelbaar is de reactie van de hersenen daarop: die proberen die botsingen en turbulentie te voorkomen. En de simpelste oplossing daarvoor is het blokkeren van ťťn van de twee botseden stromingen. De religieus denkende kiest voor de externe.
    Maar als de botsende externe werkelijkheid de werkelijkheid blijft, moeten de hersenen voortdurend en steeds meer blokkades instellen, op het moment dat de botsende feiten binnenkomen. Die blokkade wordt dus permanent gemaakt.
    Nu is het voorkomen van botsingen inde hersenen iets dat nog veel meer rust in de hersenen kan geven, want de wereld verandert nu eenmaal voortdurend. En voortdurend moet je als mens dus "leren". En "leren" is meestal een moeilijke zaak. Eigenlijk ook best een tikje onaangenaam. Dus eenmaal de capaciteit tot het blokkeren onder de knie gekregen hebbende, is het bevredigend om dat ook elders toe te passen. Een proces dat lonender is, naarmate de confrontaties erger zijn.
    Het eindresultaat is, in zijn extremen, dat dusdanig getrainde mensen zaken kunnen tegenspreken die voor hun neus staan. - die als er een rode brandweerauto voorbijrijdt, en iemand roept, "Hť, daar gaat een rode brandweerauto!", met het grootste gemak kunnen antwoorden met "Nee, die brandweerauto is blauw". Of  "Nee, het is een rode begrafenisauto". Of  "Nee, het is een paarse takelwagen".
    "De aarde is plat" is uiteindelijk onder de druk van de werkelijkheid bezweken. De christelijken hebben dit gedaan door het betreffende veld van menselijke overdenkingen, de natuurkunde, buiten hun bereik te zetten: "Daar gaan we niet meer over en zeggen niets over". Joden en moslims verkeren daarover in feite nog in staat van ontkenning.
    Het huidige front voor wat betreft de christenen ligt bij de biologie, de evolutie. Want dat houdt het ontstaan van het leven in, en als er ťťn voorrecht is voor de godheid, dan is dat het scheppen. Vaak wordt hij ook aangeduid als "de Schepper". En helmaal bovenaan staat daar natuurlijk het leven. Het scheppen van het leven.
    Nu is het even duidelijk dat het leven is ontstaan door evolutie van simpel naar ingewikkeld, als het rood-zijn van de voorbij rijdende brandweerauto. Als je in een berg hakt, kan je vaak alle stadia van die evolutie voorbij zien komen, in de vorm van de verschillende op elkaar liggende lagen aarde en steen, waaruit de berg is opgebouwd. Dat kan zomaar, omdat bergen niets meer zijn dan omhooggekrulde stukken aardkorst, die een poosje terug (tientallen miljoenen jaren) gewoon op de bodem lagen, bijvoorbeeld onder zee, en daar laag vol laag dikker zijn geworden door alles wat er in de loop van de tijd op is gevallen. Zoals op een gegeven moment heel veel bomen en planten, hetgeen later werd tot steenkool. Waartussen je de afdrukken van de blaadjes nog kan vinden.
    Allemaal bijzonder bekend en niet omstreden - bij mensen met enig gezond verstand. Allemaal deel van de roodheid van de brandweerauto.
    Religieuzen beweren dat die auto blauw is.
    Dit opvattingen van religieuzen aangaande biologie en al het andere dat ook maar enigszins verband houdt met de werkelijkheid van de natuur, onder het niveau van de puur menselijke interactie, zijn even gestoord als de opvatting dat de brandweerauto blauw is. En dat gaat zo ver als dat wanneer je een een rode auto neerzet, en aan de religieus vraagt: wat voor kleur heeft die auto, dat hij antwoord: "Rood". En als je daarna de rode brandweerauto voorrijdt, en weer vraagt "Wat is de kleur?", dat hij antwoord "Blauw". En als je vervolgens gaat informeren naar hoe dat kan, dat verschil, dan antwoord hij "Dat is nu eenmaal mijn geloof". En is het mogelijk door te praten (en dat is redelijk zeldzaam), dan is ook een standaardantwoord: "Dat mijn waarneming afwijkt van de jouwe, bewijst de kracht van mijn geloof". En het eindresultaat van de discussie tussen gelovige en ongelovige is dan ook vrijwel universeel dat de gelovige zich in zijn geloof bevestigd voelt.
    Het hedendaagse generieke voorbeeld is dat van de ingewikkeldheid van de natuur. Ook hier is er een standaardvoorbeeld: "Het oog moet wel geschapen zijn (door een God), want het is te ingewikkeld om vanzelf te ontstaan".
    De gebruikelijke aanpak is om te laten zien dat, ten eerste, er niet een "het oog" bestaat, in de zin als het bedoeld wordt: het menselijke oog. Alle ietwat hogere diersoorten hebben "een oog", en dat "een oog" komt in talloze variaties". Als er een Schepper een oog had ontworpen, dan zou hij dat in ťťn keer goed hebben gedaan (die Schepper is tenslotte almachtig en geen ploeterende kreukelaar), en zich daarna hebben gewijd aan alle andere details van de Schepping.
    Ietwat wijs geworden door discussies en om niet al te absurd over te komen, heeft een of andere religieuze intellectueel op een  gegeven moment bedacht om de term "Schepper" uit dit verhaal te halen, en er "intelligent design" => van te maken. Deze truc is inmiddels weerlegt door een even inventieve geest, die gewezen heeft op de talloze vormen van "stupid design" in de natuur => . Om het maar dicht bij huis te zoeken: denk bijvoorbeeld aan dat waanzinnig kleine geboortekanaal van de mens, waardoor een hoog percentage (enkele procenten) bij de geboorte van het kind doodgaat. Verspilling. Zonde. "Stupid design".
    Maar er is een principiŽler aanpak mogelijk. Je geeft het gewoon toe. Inderdaad, de natuur Ūs eindeloos ingewikkeld. Maar dus is het onzin te veronderstellen dat dit in ťťn keer door iemand of wat dan ook geschapen kan worden. Het is oneindeloos veel te ingewikkeld.
    De brandweerauto is echt niet blauw. Hij is rood.
    Oh ja, een klein zijspoor, over de mogelijke oneindige krachten van zo'n Schepper: daarover is van ongeveer het jaar den Heren 500 tot het jaar des Heren 1500, in zo'n beetje heel Europa  gediscussieerd door de verzamelde religieuze intelligentsia, en dat betrof toen de hele intelligentsia. En men is er in zijn gezamenlijkheid niet uit gekomen. Er was iets over Goed en Kwaad, en de mogelijkheid of onmogelijkheid van die Almachtige Schepper om iets aan het Kwaad te doen. De kathedralen staan er nog, maar in de ideeŽnstrijd leed men een strategische nederlaag. En toen volgde de Verlichting.
    Hiermee lijkt wel afdoende vastgesteld dat religieuze ideeŽn leiden tot denkafwijkingen, en dat dit een zichzelf versterkend proces is, gevoed door de voortdurende confrontatie tussen de vaststaande ideeŽn uit de religie, en de voortdurende veranderende werkelijkheid.
    Waarna de volgende stap bestaat uit de constatering dat religie niet de enige manier is om aan vaststaande ideeŽn te komen. Dat is een meer algemeen menselijke eigenschap, die hier aangeduid wordt met "ideologie" => . "Ideologie" onderscheidt zich van "ideeŽn", in dat de laatste bedoeld zijn om meer te begrijpen van de werkelijkheid, en dus aangepast worden zodra de werkelijkheid ze geheel of deels tegenspreekt. Terwijl "ideologie" ook bestaat uit ideeŽn, maar de reactie bij confrontatie met de werkelijkheid van de ideeŽn van een ideologie er toe leidt om de interpretatie van de werkelijkheid aan te passen.
    Puur "theoretisch" gezien is "religie" dus een ondercategorie van de "ideologie". In de praktijk gaat het andersom. Die groepen die al een redelijke mate af zijn van religie, gaan voor een flink deel niet meteen over naar "waarnemen van de werkelijkheid", maar komen terecht in de tussenfase van de "ideologie". Ze koesteren nog wel vaststaande ideeŽn, maar ze zijn niet meer zo absurd als die van de religie [een-stap processen]. De gelijkenis met religie is onder andere waar te nemen bij de reactie van ideologen op mensen die hun ideologie weerspreken: die zijn "FOUT!!!". Door een lijstje te maken van mensen die, zeg de laats twintig of dertig jaar, bestempeld zijn als "FOUT!!!", heb je meteen een lijstje van ideologieŽn van de laatste twintig of dertig . Wat dus inhoud zaken als kosmopolitisme en internationalisme (de tegenstanders zijn "achter de dijken"-denkers, hebben een poldermentaliteit enzovoort), migratiefundamentalisme (de tegenstanders zijn onmensen die asielzoekers en immigranten willen deporteren en martelen), neoliberalisme (de tegenstanders zijn socialisten en communisten die alle vrijheid willen vertrappelen) en multiculturalisme (de tegenstanders zijn superioriteitsdenkers die alle niet-westerse volken willen uitroeien).
    Het voorgaande is allemaal geformuleerd als hebbende betrekking op de gedachten van een individu. Het voorgaande is de psychologie van het proces. Maar er is is ook een aspect tussen individuen, want het overgrote deel van de ideeŽn waar het hier tot nu toe over gegaan is, worden niet door het individu zelf bedacht. Die worden hem gegeven door andere individuen. En dat is sociologie. En manier waarop die individuen elkaar die ideeŽn doorgeven, is middels taal. Iets dat in de cultuur van de religieuzen bekend is, middels uitdrukkingen als "Het doorgeven van Het Woord". Het Woord Gods, maar dat hoeft er dus zelfs niet bij gezegd te worden.
    Eerst iets over de sociologie. Daarin verschillen religie en ideologie in aanzienlijke mate. Religie wordt voornamelijk doorgegeven via de gezinsband, en dus op jongere leeftijd, en ideologie wordt voornamelijk verworven op latere leeftijd, verworven van mensen buiten de gezins- en familiekring. Door het verwerven van religie op zeer jeugdige leeftijd, is het zeer moeilijk om er van af te komen. Als de religieuze bron redelijk streng is, kost het een ruim meer dan gemiddeld intelligent persoon een termijn in de buurt van vijf jaar moeilijke strijd => - minder-intelligenten lukt het nooit.
    Die positie lijkt voor ideologie veel gunstiger. Dat effect bestaat, maar wordt aanzienlijk verminderd door een andere effect, namelijk dat ideologie vaak verworven wordt door personen bij wie de inhoud van de ideologie past bij de emotionele balans van het karakter. EgoÔstisch ingestelde mensen worden sterk aangetrokken tot het neoliberalisme => , dus komen daar ook heel moeilijk van af.
    Als tweede niet-psychologisch aspect is er dat van de taal. Geconstateerd hebbende dat het kenmerk van religie en ideologie schuilt in het kiezen voor ideeŽn boven de werkelijkheid, moet dat ook in taal tot uitdrukking komen. Anders kan religie en ideologie niet worden doorgegeven. De methode om via woorden een contradictie tussen ideeŽn en werkelijkheid door te geven, kent twee hoofdvarianten. Die hoofdvarianten zijn "liegen" en "retorica".
    De categorie "liegen" is in feite al langsgekomen. Dat is de uitspraak "De brandweerauto is blauw". De uitspraak in strijd met de werkelijkheid.
    De tweede categorie is de mooie naam voor de diverse manieren om de tegenspraak in te kleden en te verhullen. De term "retorica" bevat in principe meer dan dat, namelijk "schoonspreken", en natuurlijk ook schrijven, in het algemeen, wat ook voor goede doelen kan zijn. Literatuur zou je ook in zijn geheel onder "retorica" kunnen vatten, en de tweedeling "literaire en niet-literaire toepassingen van retorica" klopt ook heel goed met de tweedeling "retorica voor goede doelen en retorica voor slechte doelen". Terwijl dat laatste hier grotendeels gelijk gesteld wordt met "retorica om liegen ter verhullen". Waarbij aangetekend dat ook binnen de religie retorica voor goede doelen bestaat, namelijk die retorica, en bijpassende muziek, die ten dienste staat van het benadrukken van de goed eigenschapapen van God en zijn geloof. Die dan ook meestal bedoeld zijn voor intern gebruik. Het gebruik van taal waar we het hier over hebben is de taal in de communicatie met de rest van de maatschappij.
    In het gebruik van taal om te communiceren met de rest van de maatschappij vertonen de groepen "religieuzen" en "ideologen" grote overeenkomsten, in met nam het gebruik van liegen en retoricia. 
   
 

 

 

Volgens de Bijbel heeft God de wereld geschapen in acht dagen, iets van achtduizend jaar terug. En dus niet 14 miljard jaar terug, en door middel van een proces van evolutie van simpel naar steeds ingewikkelder.


Uit:

Red.:  
 
Uit:


Red.:  

   

Zo diep zit Sinterklaas. Die andere afgod, Jahweh, God of Allah, zit nog veel dieper.


Naar Religie en psyche  , Psychologie lijst  , Psychologie overzicht  , of site home  .