De Volkskrant, 25-06-2012, door Martin Slagter, docent Nederlands, journalistiek en filosofie. 26 jun. 2012

Economisch denken leidt tot onttovering

Nietzsche voorzag dat de 'dood van God' tot nihilisme zou leiden. In een door rationalisering 'ont-toverde' wereld resteert slechts het zintuiglijk waarneembare.


Tussentitel: 'Dwalen wij niet door een oneindig niets? vraagt de tolle Mensch zich af

De economisering van de samenleving - de neiging om alles te beoordelen in termen van economisch nut - beÔnvloedt in toenemende mate ons dagelijks leven. Het huidige debat over Europa wordt slechts in economische termen gevoerd. Landen die in Europa buiten de boot vallen, zijn landen die het in economisch opzicht minder goed doen. Dat is kennelijk het enige wat telt. Of landen een rijke culturele traditie kennen, speelt in het debat geen rol van betekenis.

Of neem het onderwijs. Ronald Plasterk stelt in alle ernst voor techniekstudies gratis te maken, want de economie heeft behoefte aan meer techneuten.

Demissionair onderwijsminister Van Bijsterveldt wil meer 'focus' in het onderwijs, want dat is 'essentieel om onze internationale concurrentiekracht te versterken'. Dat betekent veel aandacht voor 'nuttige' vakken als Nederlands, Engels en wiskunde, terwijl vakken als aardrijkskunde, Frans en geschiedenis gemarginaliseerd worden, want die dragen niet bij aan economische groei en het scheppen van werkgelegenheid.

Wat dreigt, is een instrumentalisering van het onderwijs. Onderwijs is dan nog slechts een middel om een bepaald doel (c.q. een goede baan, economische groei) mee te bereiken. Daarmee verschraalt het onderwijs en doen we jongeren uiteindelijk tekort. Of neem de zorg. Ondanks toenemende kritiek neemt de marktwerking in de zorg nog steeds toe. Ziekenhuizen en klinieken strijden met elkaar om patiŽnten. Economische motieven en belangen worden steeds dominanter. Zorg met een winstoogmerk doet zijn intrede.

Als je om je heen kijkt, krijg je niet de indruk dat de economisering van de samenleving mensen erg gelukkig maakt. Integendeel. Er zijn in de geschiedenis van het Westen nog nooit zoveel depressieve en suÔcidale mensen geweest als nu. Waarom zijn we als samenleving deze weg ingeslagen?

Met een vergaande simplificering kun je stellen dat de economisering het gevolg is van wat Nietzsche metaforisch aanduidde als 'de dood van God'. Na het afschaffen van de Grote Verhalen en daarop gefundeerde normen en waarden resteerde slechts ťťn waarde: het individueel genieten van diensten en goederen. Meer dan honderd jaar geleden voorzag Nietzsche de consequenties van deze 'dood van God', die hij in Also sprach Zarathustra in schrille bewoordingen beschrijft. 'Waar God heen is?', roept zijn tolle Mensch uit. 'Ik zal het jullie zeggen! Wij hebben hem gedood - jullie en ik! Wij allen zijn zijn moordenaars! Hoe hebben wij de zee leeg kunnen drinken?'

Nietzsche voorzag dat de 'dood van God' uiteindelijk tot nihilisme en relativisme zou leiden. 'Is er nog wel boven en beneden?', vraagt de tolle Mensch zich wanhopig af. 'Dwalen wij niet door een oneindig niets? Hijgt de leegte ons niet in de nek?' Hiermee beschreef Nietzsche op indringende wijze het postmoderne wereldbeeld.

Te pas en te onpas wordt de huidige tijd als 'postmodern' aangeduid. Het is niet iedereen precies duidelijk wat we daaronder moeten verstaan. Volgens de in 2007 overleden Amerikaanse filosoof Richard Rorty is postmodern: 'Er genoegen mee nemen om dŠt 'waar' en 'goed' te noemen, wat de uitkomst is van ongestoorde communicatie.' Critici wijzen erop dat dan 'de waan van de dag' regeert. Maar dat is een typisch moderne gedachte. In het postmodernisme bestaat er geen zinvol onderscheid tussen 'de waan van de dag' - dat wat de meerderheid op een bepaald moment vindt - en een 'juistere' of 'betere' opvatting van een minderheid.

Met onze bevrijding van de knellende banden van kerk en geloof, het afschudden van onze 'ideologische veren', zijn we ook iets anders kwijtgeraakt, en wel ons contact met het transcendente. In een door rationalisering 'onttoverde' wereld resteert slechts het zintuiglijk waarneembare. Het consumeren van goederen en diensten wordt in zo'n wereld de enige zingevende waarde. Kinderen die erachter komen dat Sinterklaas niet bestaat, zijn vaak diep ontgoocheld. Vanaf dat moment is het 'heerlijk avondje' van zijn magie ontdaan en draait het bij Sinterklaas nog slechts om de grootte en de prijs van de cadeaus.



Naar Wetenschap lijst , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .

[an error occurred while processing this directive]