DePers.nl, 10-09-2011, column door Marcel Hulspas uitleg of detail .2010

Stapel toont aan wat er mis is in de wetenschap

Is het schijnheiligheid of gewoon naïviteit? Het laatste, hoop ik. Maar oordeel zelf. Een stukje uit de Volkskrant van 9 september, naar aanleiding van het bedrog van Diederik Stapel: 'De wetenschap is volgens Dijkgraaf uiterst kritisch op zichzelf en dat heeft een zelfreinigende werking. Onderzoeken worden door collega's altijd onder de loep genomen om te kijken of andere conclusies mogelijk zijn. Daardoor blijven alleen de goede onderzoeken overeind. 'Je collega onderuit halen is de beste manier om in de wetenschap vooruit te komen.''


Dijkgraaf is Robbert Dijkgraaf, voorzitter van de Koninklijke Academie van Wetenschappen. Als er één man is die verstand zou moeten hebben van hoe wetenschap 'werkt', dan is hij het. En toch staat deze ene passage vol misverstanden en onjuistheden. Dat zonnige beeld dat Dijkgraaf hier van het 'zelfreinigend' wetenschappelijk bedrijf schetst, klopt werkelijk voor geen meter.

Ten eerste: je collega's onderuit halen is helemaal géén manier om vooruit te komen. Het controleren van andermans werk is tijdrovend, je moet gewoon herhalen wat de ander heeft gedaan (je krijgt zijn ruwe data nooit, en die kun je ook niet vertrouwen) en het eindresultaat is oftewel dat je die ander gelijk moet geven, of dat je een nauwelijks publiceerbaar artikel moet schrijven ('Wat u eerder publiceerde, klopt niet') waarna iedereen je een azijnpisser of querulant vindt. Nee, andermans werk controleren is saai en dodelijk. Vooruit komen in de wetenschap doe je door je eigen mini-onderzoeksgebiedje af te bakenen, voortdurend te roepen dat je vreselijk belangrijk werk doet, regelmatig mini-resultaatjes te publiceren en verder iedereen die zich op jouw terreintje waagt, agressief af te blaffen. Zo wordt je een alom erkend en gevreesd 'expert' op je terreintje.

Ten tweede: Dijkgraaf beweert dat alle onderzoek onder de loep wordt genomen waardoor de goede overblijven. Waar hij op doelt is het systeem van peer review, waarbij tijdschriften andere deskundigen vragen een oordeel te vellen over een artikel, voorafgaand aan publicatie. De kritiek op dat systeem is oud en grondig. Die reviewers kunnen 'binnendringers' op hun terrein het leven volstrekt onmogelijk maken (door steeds weer nieuwe 'verbeteringen' te verlangen), ze krijgen gratis inzage in het werk van concurrenten, ze doen niet anders dan de bestaande collegiale consensus omtrent een bepaald onderwerp omhoog houden (wat ze niet bevalt, is 'slecht onderzoek'), en tot slot: binnen die onderzoeksterreintjes kent iedereen iedereen, dus ook als de artikelen geanonimiseerd zijn, zien ze gelijk wie het geschreven heeft en dan zijn kinderachtige carrièrespelletjes schering en inslag. Die 'loep' van Dijkgraaf is zo beroerd als maar kan. Bovendien zijn er plenty tijdschriften zónder peer review, daar kunnen de dwarsliggers en sloddervossen al hun artikelen altijd nog kwijt. En de bedriegers? Geen enkele peer reviewer kan onderscheid maken tussen echte en verzonnen cijfers. Die beroerde 'loep' houdt al helemaal geen bedrog tegen.

Ten derde: de eerste opmerking van Dijkgraaf. De wetenschap is uiterst kritisch op zichzelf en dat heeft een zelfreinigende werking. Ja, droom maar lekker verder! Het is al lang en breed bekend dat fraude in de wetenschap veel voorkomt, en dat systematische fraude vaak jaren onopgemerkt blijft. Onderzoek van Daniele Fanelli liet zien dat rond de veertien procent van de onderzoekers wel eens zijn cijfers oppoetst, verzint, ga maar door. Dat is, durf ik te wedden, net zo veel als de fraude onder directeuren, accountants, caissières – kortom onder gewone stervelingen. Want wetenschappers zijn gewone stervelingen die (net als zo veel andere stervelingen) in hun werksituatie onder grote druk staan om te presteren. En als frauderen dan ook nog kinderlijk eenvoudig is, zoals in het vakgebied van Stapel, dan is het onvermijdelijkheid dat er regelmatig wordt geknoeid.

Het tragische is dat Dijkgraaf (en hij niet alleen) de illusie koestert dat wetenschappers een hoger slag mensen zijn. Supermensen die, in tegenstelling tot die stervelingen, over een bijzonder hoog normbesef beschikken, die volgens hem 'uiterst kritisch' staan tegenover hun eigen en elkaars werkzaamheden, en dus een blinkend schoon product zouden afleveren: wetenschap. Waar Dijkgraaf (en anderen) dat op baseren, is volstrekt onduidelijk. Of wetenschappers werkelijk over zulke hoogstaande normen beschikken is nooit aangetoond. Waar wetenschappers deze extra hoge normen aanleren, hoe ze daarop worden geselecteerd – daar heeft niemand ooit antwoord op gegeven. Het is, kortom, een illusie.

De wortels van die illusie van morele superioriteit zijn niet moeilijk te vinden. Ooit was wetenschap een tijdverdrijf voor deftige heren, die elkaar in plechtige lezingen vertelden wat ze hadden ontdekt. Het was ondenkbaar dat dergelijke heren van stand bedrog zouden plegen – laat staan dat je ze ervan mocht beschuldigen. In die versleten aristocratische illusie ('wij deftige heren bedriegen niet') zit de wetenschap nog steeds gevangen. En dat terwijl het allang een volstrekt ordinaire bedrijfstak is, met alle ordinaire problemen die daarbij horen. Zoals fraude op de werkplek. Wat zouden we ervan vinden als een fabriek of een of andere instantie zou zeggen: 'controleren is overbodig, wij zijn enorm kritisch en daarom is alles wat wij maken goed en alles wat wij zeggen waar.' Zouden we dat pikken? Waarom pikken we het dan wel van de wetenschap? Waarom gaan deze heren (en een paar dames) die blijkbaar voortdurend met hun hoofd in de wolken lopen (wolken van eigen voortreffelijkheid) nu eens begrijpen dat ze gewone mensen zijn? Dat vertrouwen heel mooi is, maar controleren beter? Dijkgraaf, in hetzelfde stuk, over de ontmaskering van Stapel: 'De wetenschap als geheel zal hier niet lang last van houden.'

U ziet het, kritisch nadenken over het wetenschappelijk bedrijf is er ook nu niet bij. Dijkgraaf wil gewoon op de oude voet verder. Tot het volgende schandaal. En dan zal hij weer klaar staan me de oude mantra: geen paniek, wij zijn voortreffelijk.

Naar Wetenschap lijst , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .

[an error occurred while processing this directive]