De Volkskrant, 05-10-2011, door Wilma de Rek .2007

Interview | Annemarie Mol, wetenschapsonderzoeker, filosoof en hoogleraar antropologie

'Bestudeer de werkelijkheid in het wild'

De wetenschap ligt onder vuur. Volgens Annemarie Mol zitten onderzoekers te veel in het lab. 'Buiten veranderen alle variabelen.'

Tussentitel: Wetenschappers moeten methode ook weergeven

'Er zijn verschillende dingen aan de hand in de wetenschap. Een daarvan is dit: in de 19de eeuw is een fantastische techniek ontwikkeld, die van het laboratoriumonderzoek. Het mooie van een laboratorium is dat je daar de werkelijkheid kunt temmen. Dat je alles onder controle hebt. Je houdt, zoals dat in het laboratorium heet, alle variabelen onder controle, en met één ervan ga je variëren. Dan kun je meten wat daarvan het effect is. Dat was een historische doorbraak, je kon opeens precieze kennis vergaren over afzonderlijke variabelen.

'De moeilijkheid waarmee we nu te maken hebben, is dat we op de grenzen van deze methode van onderzoeken stuiten. Want als je steeds één variabele varieert en de rest constant houdt, dan weet je na verloop van tijd wel heel veel over de werkelijkheid in het lab, maar dat valt niet zomaar te vertalen naar de werkelijkheid daarbuiten. De onhebbelijkheid van de werkelijkheid buiten het lab is dat daar alle variabelen tegelijk variëren.'

Wetenschapsonderzoeker, filosoof en hoogleraar antropologie Annemarie Mol (1958) treedt komende donderdag in Groningen op als co-referent bij het Lolle Nauta Forum dat de Faculteit voor Wijsbegeerte van de Rijksuniversiteit Groningen jaarlijks organiseert (zie kader). Lolle Nauta, overleden in 2006, was er hoogleraar wetenschapsfilosofie; Annemarie Mol promoveerde in de jaren tachtig bij hem. Ze heeft vooral onderzoek gedaan naar westerse wetenschappen en technieken: welke vragen stellen ze en welke niet; welke methoden gebruiken ze?

Het is een onderwerp waarover de afgelopen weken ook niet-wetenschappers zich gretig bogen. 'Wetenschap is ook maar een mening', kopte nrc.next naar aanleiding van de commotie rond de Tilburgse hoogleraar psychologie Diederik Stapel, toen bekend werd dat hij onderzoeksgegevens had verzonnen. En vorige week ontstond commotie over een persbericht van de Wageningen University waarin de uitkomsten van een onderzoek naar de gezondheidseffecten van melk waren aangedikt.

Staan deze affaires voor meer? Ligt de wetenschap terecht onder vuur?

'Diederik Stapel staat niet voor de teloorgang van de wetenschap, dat is volstrekte flauwekul. Dit is een ge-isoleerd geval van iemand die jokt om hem moverende redenen die mij niets aangaan. En dat heeft dus niks met dé wetenschap te maken. Dé wetenschap bestaat trouwens ook niet. Er bestaan wetenschappen en takken van wetenschap en stromingen binnen de wetenschap: het is een wereld vol verschillen.

'Een ernstiger probleem is dit: ook als mensen niet jokken, is het de vraag wat de kracht is en wat de beperkingen zijn van onderzoeksmethoden waar losse feiten uitkomen over afzonderlijke variabelen. Je ziet nu in verschillende wetenschappen de behoefte opkomen aan nieuwe methoden. Aan methoden waarmee we niet de werkelijkheid in het laboratorium, maar de werkelijkheid in het wild kunnen bestuderen. Ecologie, klimaatwetenschappen, geneeskunde: dat zijn allemaal wetenschappen die te maken hebben met een werkelijkheid die complex is.

'Toch wordt het beeld van de wetenschap gedomineerd door wat er in laboratoria gebeurt. Dat zal nog wel even duren: er horen tijdschriften bij, financieringsstromen, wetenschapsbeleid, en die zaken zijn voorlopig nog stukken beter afgestemd op laboratoriumwetenschap dan op wetenschap in het wild. Daar zit geen complot achter, het is zo gegroeid en geïnstitutionaliseerd. We moeten dat langzaam zien te veranderen.

'Een van de dingen die wetenschappers al wel snel anders zouden moeten doen, is dat ze niet alleen de uitkomsten van onderzoek weergeven, maar ook de methode. Dat is niet ingewikkeld. Als je een uitkomst kunt begrijpen, kun je de methode ook begrijpen - en wetenschappers moeten zichzelf en elkaar maar trainen om hun werk uit te leggen. De uitkomst van een onderzoek is namelijk altijd gekoppeld aan een methode. Als iets waar is, is het waar onder die precieze omstandigheid.

'De idee achter de laboratoriummethode is dat je een situatie zo goed kunt temmen, dat je de resultaten ervan kunt generaliseren. Dat je kennis uit het laboratorium kunt verplaatsen en in het dagelijks leven kunt toepassen. Maar vaak is dat te kort door de bocht. Ik wil niet zeggen dat je kennis nooit kunt verplaatsen, maar het kost wel werk, en je moet altijd nagaan wat het betekent dat er buiten het lab allerlei andere kwesties meespelen.'

Stel dat het vleesonderzoek van Diederik Stapel, Marcel Zeelenberg en Roos Vonk wél op betrouwbare gegevens had gestoeld, wat was het dan waard geweest?

'Ik heb het onderzoek niet gelezen, dus ik weet het niet. Maar meer algemeen geldt ook hier dat je de methode erbij wilt weten. Wat is er precies gemeten? Als je mensen plaatjes van vlees laat zien, leer je op zijn best iets over wat mensen doen als ze zulke plaatjes zien. Niet over wat ze doen als ze vlees eten.'

Zie je dit soort onderzoek in de psychologie meer dan elders?

'In de laboratoriumpsychologie. Bij psychologen die heel hard hun best doen 'echte' wetenschap te bedrijven, en al hun variabelen te temmen. Maar er bestaat ook psychologie in het wild. Er zijn psychologen die onderzoek doen in complexe situaties - verkeerstorens, scholen, supermarkten - en die kijken: hoe gedragen mensen zich daar? Je kunt in het lab ook best van alles leren, je kunt er vraagstellingen ontwikkelen om in het wild verder te exploreren.

'Stel dat iemand in het laboratorium een verband zou vinden tussen vlees eten en agressie, dan kun je denken: interessant; op welke manier zouden we buiten het lab kunnen nagaan onder welke omstandigheden dat daar ook zo is? Maar bij onderzoek alle variabelen openhouden is ingewikkelder dan je terug te trekken op methoden die voldoen aan het ideaal van de gecontroleerde wetenschap.'


Tussenstuk:
Lolle Nauta Forum 2011

Donderdag 6 oktober spreekt antropologe Aihwa Ong van de University of California, Berkely, bij het Lolle Nauta Forum in Groningen. Het Forum begint om 20.00 uur. Co-referent is Annemarie Mol. Het onderwerp van het Lolle Nauta Forum 2011 is 'biotechnologie en burgerschap in een globaliserende wereld'.

Dna-technieken en stamcelonderzoek maken toepassingen mogelijk die vroeger ondenkbaar waren. Biomedische praktijken zijn net als de rest van de wereld geglobaliseerd. Welke gevolgen hebben internationaal draagmoederschap, orgaandonatie en genetische databanken voor familie- en verwantschapsrelaties? Voor het gevoel ergens bij te horen? En voor wettelijke regels omtrent burgerschap?


IRP:    gearceerd; maar dat is dus wel het beeld gecreëerd door de combinatie van sjoemelende gamma-ideologen en alfa-vijanden


Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]