De Volkskrant, 29-11-2012, van verslaggever door Maarten Keulemans .2010

Geen psycholoog die doorhad dat Stapel erop los fraudeerde

'De waarheid was beter af geweest zonder mij.' Zo oordeelde de gevallen psycholoog Diederik Stapel woensdag na de publicatie van het eindrapport over de fraude die hij heeft gepleegd. Na anderhalf jaar onderzoek komt hoogleraar Pim Levelt tot een harde conclusie: 'Er is meer mis dan alleen Stapel.'


Terwijl de fraude van sociaal-psycholoog Diederik Stapel, in zijn woorden, 'steeds gekker en sneller en vreemder' werd, was er niemand die dat opviel. Algehele wetenschappelijke slordigheid en falende controle door andere onderzoekers heeft er dan ook 'in belangrijke mate' toe bijgedragen dat Stapel jarenlang onderzoeksresultaten uit zijn duim kon zuigen.

Tot die conclusie komen de onderzoekscommissies die de fraude door Stapel onderzochten. Zij presenteerden woensdag hun eindrapport.

Internationale vakbladen die aanraden om onwelgevallige onderzoeksuitkomsten te schrappen. Onderzoekers die een experiment net zo lang overdoen totdat er iets moois uit komt, of die achteraf proefpersonen wegstrepen om het resultaat mooier te maken. Promovendi die zelfs basale statistische technieken niet beheersen. Geschokt waren de onderzoekscommissies door de gesprekken die ze het afgelopen anderhalf jaar voerden met collega's van Stapel uit Groningen, Amsterdam en Tilburg, de drie steden waar hij werkte.

Dat is 'geen enkel excuus' voor het verzinnen van gegevens, benadrukken de fraudeonderzoekers, en de zaak-Stapel is natuurlijk niet representatief voor de hele sociale psychologie. Toch is de ontdekking dat het controlesysteem in de sociale psychologie van werkvloer tot toptijdschrift heeft gefaald 'de belangrijkste bijvangst' van het onderzoek naar de fraude, aldus de commissies onder leiding van emeritus hoogleraar Pim Levelt.

In haast alle 137 vakartikelen die de commissies bestudeerden, waren dubieuze trucs gebruikt om de uitkomsten van experimenten mooier te maken. Sommige auteurs hoorden ervan op als de fraudeonderzoekers daarvan wat zeiden: 'Zo doet iedereen dat', kregen ze herhaaldelijk te horen.

Gefaald
'Er was op grote schaal sprake van een onderzoekscultuur waarin slordige wetenschap aan de orde van de dag was', zei Levelt gisteren bij de presentatie van zijn eindrapport. 'Zeventig co-auteurs en een leger reviewers (deskundige beoordelaars, red.) keken mee. Toch werd de fraude niet ontdekt door de wetenschappers die ervoor verantwoordelijk waren, maar door drie jonge mensen die van Stapel afhankelijk waren. De kritische functie van de wetenschap heeft gefaald op alle niveaus.'

In Tilburg, waar Stapel decaan was toen hij tegen de lamp liep, heeft de commissie-Levelt nog eens drie onderzoekers wegens grote wetenschappelijke onzorgvuldigheid aangemeld bij rector magnificus Philip Eijlander. Ze zijn niet ontslagen; eerst wordt hun gedrag 'tot op de bodem uitgezocht', aldus Eijlander. Ook sommige promovendi lapten de wetenschappelijke spelregels aan hun laars, maar voor hen heeft de commissie meer begrip: zij zijn nog in de leer.

Vernietigend is Levelt over de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar hoogleraar consumentenpsychologie Dirk Smeesters en cardioloog Don Poldermans wegens wetenschappelijk wangedrag werden ontslagen. De universiteit onderzocht enkele artikelen van Smeesters en Poldermans en liet het daarbij: meer onderzoeken zou te ingewikkeld zijn. Schandalig, vindt Levelt: 'De wetenschappelijke literatuur moet gezuiverd worden van alles wat frauduleus is.' De zaak-Stapel is de eerste zaak waarbij het gehele wetenschappelijke werk van een fraudeur wordt doorgelicht.

Inmiddels is er in de sociale psychologie een tegenbeweging op gang gekomen. Zo denken de psychologen op de afdelingen maar ook op congressen en in vakbladen na over hoe je ruwe onderzoekscijfers beter bewaart en hoe je ervoor zorgt dat experimenten worden gecontroleerd door ze te herhalen.

'Er is een heel sterke beweging van binnenuit: we gaan het helemaal anders doen', zegt een Tilburgse psycholoog.


Tussenstuk: door DIEDERIK STAPEL

Ik heb gefaald als wetenschapper. Ik heb collega's die in het volste vertrouwen met mij samenwerkten een rad voor ogen gedraaid. Dat is verschrikkelijk. Ik voel diepe, diepe spijt voor de pijn die ik anderen heb aangedaan. Ik voel veel verdriet, schaamte en zelfverwijt. De waarheid was beter af geweest zonder mij.

Ik heb een wereld gecreŽerd waarin nauwelijks iets mislukte en alles een inzichtelijk succes was. De wereld was perfect: precies zoals verwacht, voorspeld, gedroomd. Op een vreemde, naÔeve manier dacht ik dat ik iedereen hier een plezier mee deed. Dat ik mensen hielp.

Ruim een jaar geleden spatte die wereld van illusies uit elkaar. Ik werd ontslagen. Ik werkte mee aan het onderzoek van de commissie. Ik leverde mijn doctorstitel in en ik hield me stil: Ik vond dat het onderzoek in stilte moest kunnen plaatsvinden en ik wilde de commissie niet voor de voeten lopen.

Ik ben het afgelopen jaar intensief bezig geweest om mijn gedrag te doorgronden en aan te pakken. 'Hoe heeft het in hemelsnaam zo ver kunnen komen?' Ik heb professionele hulp gezocht, ik ben dagboeken gaan schrijven en dankzij gesprekken met vrienden, familie en dankzij chemie en therapie leer ik stukje bij beetje mijn kwelgeesten in de ogen te staren en te temmen.

Op aanraden van mijn familie en vrienden heb ik een deel van mijn dagboekaantekeningen verwerkt tot een boek, dat later deze week verschijnt. Wellicht dat in de loop der tijd andere gedachten en inzichten hun opwachting zullen maken, maar op dit moment heb ik geen ander verhaal te vertellen. Dit verhaal laat zich niet makkelijk samenvatten in korte soundbites of nieuwszoekende interviews. Het boek geeft mijn verhaal de gewenste ruimte.

Ik wacht nu het liefst in stilte af wat komen gaat en richt mij op de verdere schoonmaak van mijn leven en de zorg voor diegenen die mijn zorg nodig hebben.

Ik ben blij dat de commissie haar onderzoek heeft afgerond. Hopelijk luidt deze afronding een nieuwe fase in voor alle betrokkenen en kan iedereen de toekomst, ondanks de littekens, de teleurstelling en de verbijstering, met vertrouwen tegemoet treden. Dat hoop ik. En daar wil ik het nu bij laten.


Niet in krant gebruikte titel:
'Ik voel veel verdriet, schaamte en zelfverwijt'

Red.: 



Naar Wetenschap lijst , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .

[an error occurred while processing this directive]