De Volkskrant, 29-11-2012, door Maarten Keulemans .2010

'Stapels werkwijze was geraffineerd'

Ze hebben 'een nieuwe standaard' aangelegd in het fraudeonderzoek, vindt voorzitter Pim Levelt van de drie commissies die de afgelopen anderhalf jaar de fraude van Diederik Stapel onderzochten.
.

Tussentitel: Hoe omvangrijk dit defect in d sociale psychologie is, weet ik niet, maar er is reden tot veel zorg

Van de 129 publicaties van Diederik Stapel die werden onderzocht blijken er 55 zeker en 10 waarschijnlijk vals. Van de 18 proefschriften waren er 10 besmet.

Had u dat verwacht?
'Het is iets meer dan we hadden verwacht. Bijna de helft van het oeuvre van Diederik Stapel, een uitzonderlijk groot fraudegeval.'

Hoe is het eigenlijk met Stapel?
'Dat weet ik eerlijk gezegd niet. We hebben heel formele contacten met hem, in de regel via zijn advocaat. En we hebben hem een keer op bezoek gehad om zijn verhaal te horen. Hij heeft keurig meegewerkt.'

In uw rapport laat Stapel weten dat hij verteerd wordt door schaamte en spijt, dat hij in de illusie leefde dat hij op deze manier zijn promovendi hielp, en dat hij vlug en ad hoc te werk ging, omdat hij zelf eigenlijk ook niet wilde weten wat hij deed. 'Steeds gekker en sneller en vreemder' werd de fraude, in zijn woorden. Toch noemt u zijn werkwijze 'ingenieus'. Wat bezielde hem?
'Die vraag heb ik vaak gekregen, maar wij hadden niet de opdracht om te onderzoeken uit welke geestesgesteldheid deze fraude is voortgekomen. Wel kun je over zijn werkwijze een aantal constateringen doen. Die was geraffineerd. En hij maakte van zijn machtige positie graag gebruik om twijfels op afstand te houden.'

Intussen kwam in Rotterdam aan het licht dat hoogleraar consumentenpsychologie Dirk Smeesters en cardioloog Don Poldermans eveneens fraude hadden gepleegd. Ze ontkenden, werkten tegen en zijn daarmee min of meer weggekomen: Poldermans werkt nu ergens anders en Smeesters wordt voor zo ver bekend niet vervolgd.
'Ik wil daarover toch iets kwijt. Onze procedure - het doornemen van het hele oeuvre - is een nieuwe methode van fraudeonderzoek. Dit moet de nieuwe standaard worden. Het heeft de drie universiteiten (Tilburg, Groningen en Amsterdam, red.) veel geld en moeite gekost, maar het siert een wetenschappelijk instituut om het zo te doen. Ik vind dat een wetenschappelijke instelling waar iemand jarenlang onderzoek heeft gedaan, de plicht heeft om dit op te ruimen. Het is dus verkeerd dat een universiteit op basis van een paar artikelen concludeert dat er sprake is van fraude, en daarna haar handen ervan aftrekt.'

Waarom? De fraudeur is dan toch weg?
'Het gevolg is dat de rest van zo'n oeuvre blijft rondzingen in de vakliteratuur. Dat is slecht, want daarop wordt vervolgwetenschap voortgebouwd. Bovendien: de wetenschap staat voor het vinden van waarheid. Als de wetenschap dan constateert dat één van hen frauduleuze artikelen heeft gepubliceerd, is er de plicht om dat linksom of rechtsom te corrigeren. Dat is het zelfreinigende vermogen van de wetenschap. Daaraan mag niet aan getornd worden.'

En je ontdekt nog eens wat. Toen u eens goed ging kijken, bleek dat men in de sociale psychologie onderzoeksresultaten stelselmatig mooier maakte, wars was van statistiek en dat zelfs de professionele beoordelaars en bladen uit het buitenland daaraan meedoen. Het vak wil leuke verhaaltjes vertellen, noemt u dat keer op keer. Is de sociale psychologie de wetenschap uit het oog verloren?
'Dat zou wat te ver gaan. De publicaties van Stapel zijn geen goede steekproef, die mag je niet doortrekken naar de hele sociale psychologie, laat staan de hele psychologie. Bovendien weten we maar al te goed dat er in Nederland een heleboel voortreffelijke sociaal-psychologen rondlopen, van hoge kwaliteit.

'Maar we hebben wel geconstateerd dat de slodderwetenschap in deze publicaties alle stappen van het wetenschappelijk proces hebben doorlopen, vanaf het laboratorium tot tien promotiecommissies, een legertje reviewers van tijdschriften, tot tijdschriftredacties, VSNU-beoordelingen, een gemeenschap van collega-onderzoekers die heel actief is - en dat niemand ooit hierop heeft gewezen, tot de drie jonge klokkenluiders. Dan weet je dat er meer mis is dan alleen Stapel. Hij had 70 co-auteurs! Die hebben allemaal niets gezien.'

Wat is precies het probleem?
'We hebben drie grote problemen geconstateerd. De opslag van onderzoeksgegevens is niet in orde, de data zijn niet toegankelijk. Er is een enorme verificatiebias: een cultuur van het wegwerken van onaangename resultaten. En het replicatieonderzoek ontbreekt (herhaling van een experiment om te kijken of het wel klopt, red.).'

Noemt u eens een voorbeeld van iets waarvan u schrok?
'Vreselijke dingen... We hebben meer dan eens meegemaakt dat men een experiment net zo vaak had herhaald tot er iets uitkwam. Dan werd alleen dat ene experiment gepubliceerd. Het verwijderen van proefpersonen, grote aantallen soms, die niet deden wat je wilt. Noem maar op. Dat zijn heel ernstige schendingen van een ordentelijke wetenschappelijke praktijk.'

En dat gaat verder dan de Universiteit van Tilburg.
'Hoe omvangrijk dit defect in de sociale psychologie is, weet ik niet, maar er is reden tot veel zorg. Deze dingen waren niet ongebruikelijk binnen de psychologie. Ook daarvan hebben we verslagen gehoord. Mensen spreken elkaar op conferenties: ja, ik doe dat ook altijd zo. Er was een ambiance in de onderzoekspraktijk die zulke dingen toeliet. Het ergste vind ik dat we bij herhaling van Stapels co-auteurs hebben gehoord dat zelfs de reviewers probeerden voor elkaar te krijgen dat je onwelgevallige data maar niet noemt. Dan wordt het verhaal duidelijker, de boodschap kernachtiger, zeiden die reviewers dan. Buitengewoon ernstig.'

Is uw klacht niet alweer achterhaald? In de sociale psychologie is men volop bezig de onderzoekstechnieken te verbeteren.
'Dat is heel goed, maar men is er nog lang niet. Laat ik één ding noemen: het reviewproces bij de tijdschriften. Daar gebeurt nog steeds hetzelfde: dat reviewers leuke, mooie stukkies willen binnenhengelen. En geen replicatieonderzoeken, want die leveren niks op. Dit gaat nog lang duren. Ook moet de verificatiebias in de opleiding veel aandacht krijgen. Dat de studenten zien: je kunt dit doen, en dat doen, en dat mag dus niet. Dat moet een kernpunt worden in de opleiding.'

Valt Stapel in zo'n cultuur van mooie verhaaltjes vertellen nog wel veel te verwijten?
'Voor de fraude is er natuurlijk nul excuus. Zo'n cultuur is geen enkel excuus om daar als topwetenschapper aan mee te doen. Hij had beter moeten weten, hij was de leader, de grote wetenschapper. Hij had juist het goede voorbeeld moeten geven.'

U bent als eerste ooit systematisch in een tak van wetenschap gedoken, en dit is wat u vindt. Maar feit is dat in nagenoeg alle takken van wetenschap weleens wordt gefraudeerd, en vaak ook langdurig. Moeten we vrezen dat dit beeld geldt voor nog veel meer takken van onderzoek?
'Ja, het is niet anders. Het grijze gebied is groot en het wordt onvoldoende gecontroleerd, op alle niveaus. Dat is waarschijnlijk ook in andere disciplines het geval, dat moet je niet bij voorbaat uitsluiten. In ieder geval moeten we er rekening mee houden.'

Een buitengewoon sombere constatering.
'Onze conclusie is dat er in de hele hiërarchie van de sociale psychologie, van lab tot publicatie, op alle niveaus dingen moeten veranderen. En dat geldt elders ook. Als je in de geneeskunde twintig jaar lang artikelen kunt publiceren waarvan in elk geval een deel frauduleus is, en het is niet opgemerkt door de omgeving, door helemaal niemand, dan is er iets mis in het wetenschappelijke bedrijf. Dat is teleurstellend. Ik ben wat minder naïef geworden.'


Red.: 



Naar Wetenschap lijst , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .

[an error occurred while processing this directive]