De Volkskrant, 19-11-2011,  door Martijn van Calmthout .2010

Analyse | Wetenschap beseft nu dat betere regels nodig zijn

Reeks fraudezaken kan ook een zegen blijken te zijn

Tussentitel: Dat er mee fraude is dan voorheen, lijkt niet aannemelijk

En alweer is de Nederlandse wetenschap in verlegenheid gebracht door een frauderende collega. De prominente Rotterdamse vaatchirurg Don Poldermans blijkt regels aan zijn laars te hebben gelapt en onderzoeksgegevens te hebben gefabriceerd, constateerde deze week een onderzoekscommissie op grond van nog maar zeven publicaties van de arts. Hij heeft er in totaal zeker vijfhonderd op zijn naam, tot in vooraanstaande bladen als The Lancet en New England Journal of Medicine aan toe. In principe is alles verdacht.

Dit najaar kwamen liefst drie affaires aan het licht. Die rond de Tilburgse sociaal psycholoog Diederik Stapel, rond een anoniem gebleven Nijmeegse pijnonderzoeker en nu dus Poldermans, die net als de anderen inmiddels is ontslagen. Drie zaken lijkt veel, in zo'n kort tijdsbestek. De afgelopen jaren kwamen er hooguit één of twee spraakmakende fraudezaken per jaar aan het licht en doorgaans ook nog in het verre buitenland.

De vraag is vooral wat het reeksje affaires precies betekent. Is er sprake van een moreel verval binnen de wetenschappen? Worden wetenschappers, meer dan in het verleden, verleid of misschien zelfs gedwongen om het niet zo nauw te nemen met de regels en de werkelijkheid? Of is het toeval, een samenloop van omstandigheden wellicht?

Dat de zaak-Poldermans in de media meteen alle signalen op rood zette, is waarschijnlijk toe te schrijven aan het ronduit spectaculaire bedrog van Diederik Stapel in Tilburg en daarvoor. Niet eerder werd in Nederland wetenschappelijke fraude van die omvang onthuld, met tientallen brutaal verzonnen studies. Na zoiets was een publieke discussie over de wetenschappelijke mores onvermijdelijk. Het was in dat licht dat de zaken in Nijmegen en Rotterdam opnieuw wel veel aandacht moesten genereren.

Dat er in de wetenschap meer fraude is dan voorheen, lijkt niet echt aannemelijk. Statistieken, voor wat ze waard zijn, geven aan dat zeker een op de drie onderzoekers de werkelijkheid weleens een handje heeft geholpen. Het mooie van wetenschap is dat het meeste waarschijnlijk in een vroeg stadium toch naar de prullenbak is verwezen dankzij onderlinge controle en discussie.

De affaire-Stapel lijkt een pijnlijk en wellicht ook gevaarlijk imagoprobleem voor de wetenschap op te leveren. Toch kan het ook een blessing in disguise blijken.

Om te beginnen geven de affaires lucht aan het argument dat wetenschappers niet eindeloos veel sneller en effectiever belangrijke onderzoekingen kunnen doen en dat de rek er echt wel uit is.

Ten tweede hebben de affaires de noodzaak van betere regels en protocollen voor de wetenschap zelf glashelder gemaakt. En de wetenschap heeft dat signaal ook verstaan. Een commissie die adviezen moest geven over wetenschappelijke mores en het bestrijden van fraude, heeft gemeld sneller met aanbevelingen te zullen komen. Universiteiten bespreken hun protocollen.

Door de reeks recente fraudezaken staat het bestrijden van wetenschappelijk wangedrag onomstotelijk op alle agenda's. Potentiële fraudeurs zullen zich vermoedelijk net wat meer dan voorheen bedenken voor ze aan het rommelen slaan. En met name ook jonge onderzoekers zullen zich meer dan voorheen realiseren dat ze een even belangrijke rol hebben als hun superieuren in het uitvoeren van zuiver wetenschappelijk onderzoek.





Naar Wetenschap lijst , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .

[an error occurred while processing this directive]