De Volkskrant, 30-12-2014, door Tineke Abma, hoogleraar aan het Medisch Centrum van de Vrije Universiteit .2014

Wetenschappers kunnen niet langer zomaar hun gang gaan

Onderzoekers moeten hun agenda openstellen voor buitenstaanders. De vrees dat er geen ruimte meer zal zijn voor fundamenteel onderzoek is ongegrond.


In de nieuwe wetenschapsvisie van de regering moet wetenschap meer betrokken zijn op de samenleving. Dit uitgangspunt vertaalt zich nu ook naar het fonds voor wetenschappelijk onderzoek, het NWO. Wetenschappers verzetten zich. Maar het systeem is toe aan verandering wil wetenschap haar maatschappelijke legitimatie niet verliezen.

Onlangs presenteerden de bewindslieden Bussemaker en Dekker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen hun visie op wetenschap. De kern daarvan is dat wetenschap ten dienste staat van de samenleving. Niet zo gek, want te vaak worden de onderwerpen voor wetenschappelijk onderzoek bepaald door wetenschappers en zijn de resultaten uit wetenschappelijk onderzoek slechts voor een kleine elite toegankelijk.

Het systeem van wetenschap is gericht op zoveel mogelijk productiviteit, in termen van internationale publicaties, promoties en wervingskracht. Het populaire beeld van de universiteit als promotiefabriek drukt de maatschappelijke onvrede uit. De druk op output was misschien nodig om de weinig resultaatgerichte mentaliteit op universiteiten op te schudden, maar is volledig doorgeslagen met alle perverse effecten van dien. Wetenschappers zijn zich gaan gedragen naar de outputindicatoren, en weinig genegen om resultaten met een breed publiek te delen. Nederlandstalige vakpublicaties en populaire stukken tellen niet meer mee, leiden soms zelfs tot 'minpunten'. Als het de verdeling van subsidies en beoordeling van onderzoeksaanvragen betreft, gaat het nog steeds primair om de wetenschappelijke kwaliteit. In de praktijk betekent dit overigens vaak dat voorstellen die afwijken van de dominante wetenschapstraditie het afleggen tegen veilige, risicoloze aanvragen.


Dit alles is problematisch, omdat de maatschappelijke legitimatie van wetenschap op het spel staat. De samenleving verwacht in ruil voor publiek geld 'iets' terug van wetenschappers dat relevant en betekenisvol is voor de samenleving, nu of in de toekomst. Indien wetenschappers niet overtuigend laten zien dat zij onderzoek doen naar vraagstukken waarover mensen zich zorgen maken (zorg, klimaat) of die hun kwaliteit van leven kunnen verhogen (zingeving, geschiedenis, kunst), staat de maatschappelijke legitimiteit van wetenschappelijk onderzoek onder druk. Immers, Nederlanders zijn steeds hoger opgeleid, kritischer en mondiger, en nemen er geen genoegen meer mee dat wetenschappers zomaar hun gang gaan. Net als andere gezagsdragers worden ook wetenschappers langs de meetlat gelegd.


Wetenschappers verzetten zich, omdat zij vrezen hun academische vrijheid te verliezen en de onderzoeksagenda voortaan wordt bepaald door andere actoren. Dit verzet is begrijpelijk want er moet een deel van de macht worden afgestaan. Echter, indien de kring van actoren die de onderzoeksagenda bepaalt en subsidieaanvragen beoordeelt groter wordt, en maatschappelijke relevantie een belangrijker criterium, betekent dit nog niet dat er in het geheel geen zeggenschap meer is. De academische vrijheid wordt enigszins ingeperkt, maar er blijft speelruimte om daar invulling aan te geven in samenspraak met andere actoren. Het moge duidelijk zijn dat die kring van belanghebbenden zo breed mogelijk moet zijn om voldoende uiteenlopende perspectieven, waarden en belangen een plaats te geven. Economische en instrumentele waarden mogen niet domineren.


De vrees dat er geen ruimte meer zal zijn voor fundamenteel onderzoek is daarbij ongegrond. We deden jarenlang onderzoek naar de participatie van patiŽnten en andere stakeholders bij de formulering van onderzoeksagenda's van ZonMw (overheidssubsidieorgaan voor medisch onderzoek) en gezondheidsfondsen zoals het Longfonds. Wat bleek: patiŽnten vinden fundamenteel onderzoek wel degelijk belangrijk. Echter, zij willen ook onderzoek naar symptomen waar zij nu veel last van hebben en dat op de korte termijn resultaten oplevert. Een goed voorbeeld is het onderzoek naar beademing van mensen met ALS; dit heeft de kwaliteit van leven van deze patiŽnten aanzienlijk verbeterd. Verder bleek dat patiŽnten aandacht vroegen voor onderwerpen die buiten het gezichtsveld lagen van wetenschappers, zoals vermoeidheid. De onderzoeksagenda's werden hiermee verrijkt.

Kortom, het systeem van wetenschap is toe aan verandering om meer invloed te krijgen en aan maatschappelijke legitimatie te winnen.


Web:




Naar Wetenschap lijst , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .

[an error occurred while processing this directive]