De Volkskrant, 28-12-2011, door Arie Elshout .2010

David Brooks

De mens is minder rationeel dan we denken. We laten ons vaak onbewust leiden door intu´tie, door 'de onderbuik'. Columnist David Brooks schreef er een boek over. De kredietcrisis, de eurocrisis, de verkiezingen in de VS, overal spelen die onderbuikgevoelens een grote rol. 'Alles wat zich diep in ons binnenste bevindt, is moeilijk te sturen.'

Tussentitel: Het Europese project houdt op den duur geen stand. Dit jaar zijn we er achter gekomen dat je geen halfbakken Europa kunt hebben. Of het wordt een echt land, of je houdt afzonderlijke landen.

Het leven en de wereld zijn niet als een klok, en de mens is niet een goddelijke klokkenmaker, die met vaste hand en scherp oog alle radertjes volmaakt in elkaar laat overlopen.

Het leven en de wereld zijn meer als een wolk, grillig en veranderlijk, en de mens is een dier dat zich vaak onbewust laat leiden door het intu´tieve deel van zijn brein.

David Brooks, columnist van The New York Times, schreef er dit jaar een bestseller over: The Social Animal. Het is een ontdekkingsreis naar dat gebied in ons hoofd, waar emoties, passies, instincten, vooroordelen, begeerten, genen en karakter de regie voeren. Hier bevinden zich de verborgen bronnen van de meeste van onze besluiten en veel van onze gedachten. Het kan impulsief en roekeloos zijn als een primitief beest. Maar anderzijds ligt er de wijsheid van eeuwen opgetast, is het goed in het maken van generalisaties en het leggen van creatieve verbanden, wat helpt bij het begrijpen van de wereld en het oplossen van de ingewikkeldste problemen.

Toch willen veel mensen niet worden gezien als pion van ons onbewuste brein. We horen niet graag dat we minder rationeel zijn dan we denken. 'We zijn slecht in het praten over emotie, cultuur en karakter', zegt Brooks op de redactie van zijn krant in Washington, een paar blokken verwijderd van het Witte Huis.

De 50-jarige commentator is een gematigd conservatief in de traditie van de Britse Verlichtingsdenkers, met name Edmund Burke. Zij erkenden het belang van de rede, waren geen irrationalisten, maar geloofden dat de ratio haar beperkingen had en ondergeschikt was aan gevoelens en instincten.

In zijn boek onderbouwt Brooks dit met de bevindingen van hersenonderzoekers en geeft hij prikkelende voorbeelden uit de actualiteit. Zo beschrijft hij hoe overmoedig beurshandelaren na een paar goede dagen kunnen worden. De dopamine die vrijkomt in hun hersenen doet hen geloven dat zij het geheim van de markt hebben ontrafeld en onkwetsbaar zijn geworden voor tegenvallers. Het zet in de kredietcrisis van 2008 in een verrassend nieuw perspectief. Ze was het gevolg van een chemisch stofje dat brooddronken bankiers en beursjongens in de illusie deed verkeren dat ze alleskunners waren, tot de zeepbel uiteenspatte.

Hoe zat dat met 2011, vragen we Brooks, benieuwd naar de duistere krachten in de door hem geobserveerde centra van de macht. Hoe groot was de rol van wat in Nederland enigszins plat de 'onderbuik' wordt genoemd bij de ondergang van Dominique Strauss-Kahn, de eurocrisis en de doldwaze strijd onder de Republikeinen over wie straks mag proberen Obama uit het Witte Huis te verjagen?

Hoe kon het dat een machtig man als Strauss-Kahn zijn baan, reputatie en kans op het Franse presidentschap op het spel zette voor een vluchtig seksueel contact met een kamermeisje?

'Ons vak is het om politici te observeren en wat me opvalt is hoe eenzaam ze zijn. Van Strauss-Kahn weet ik het niet, maar hier hadden we Bill Clinton. Politici werken zeer hard, relaties zijn verticaal, ze hebben weinig relaties in den brede, voelen zich zeer alleen. Behalve naar seks hunkeren machtige mannen naar liefde. Ze kunnen niet buiten menselijk contact en doen daarom soms ongelooflijk stomme dingen.'

Zijn sex drive en politieke ambitie twee kanten van een en dezelfde medaille?

'Het draait allemaal om het menselijk contact. Wat politici doet verschillen van de meesten van ons is dat wij soms graag even alleen willen zijn. Politici niet. Zij willen zich de hele tijd omringen met mensen. Hoe intiemer, hoe beter.'

Is de eurocrisis een voorbeeld van hoe de ratio, die zegt dat bij een gemeenschappelijke markt een gemeenschappelijke munt hoort, het dreigt af te leggen tegen het diep in het onbewuste, intu´tieve brein gewortelde besef van culturele verschillen?

'Je hebt in de Europese Unie politieke structuren zonder cultureel fundament. Toen ik correspondent was in Brussel (begin jaren negentig, A.E.) en las wat de media van de toen nog twaalf lidstaten schreven over de slotverklaring van een top, dan leek het alsof ze allemaal bij een andere gebeurtenis waren geweest. Ik herinner me een top waarop het woord 'federalisme' werd gebruikt. Voor de Duitsers betekende dit centralisatie en voor de Britten precies het omgekeerde: decentralisatie. Jullie spreken niet dezelfde taal en jullie instincten zijn niet hetzelfde.

'Hier worden vanuit New York en CaliforniŰ grote geldbedragen overgeheveld naar Nieuw Mexico. Wij staan daar niet eens bij stil, omdat we deel zijn van dezelfde entiteit. Dat is niet zo bij jullie, en daarmee hebben jullie een groot probleem. Er is wat vooruitgang geboekt bij het redden van de euro, maar ik moet nog zien dat als de Italianen moeten stemmen, zij bezuinigingsmaatregelen accepteren die zijn opgelegd door de Duitsers. Het is ook na´ef te denken dat Nederlanders willen betalen voor Grieken. Jullie hebben misschien respect voor de Grieken, maar je betaalt alleen voor mensen die zijn zoals jij.'

Hoe loopt dit af?

'Het Europese project houdt op den duur geen stand. Dit jaar zijn we er achter gekomen dat je geen halfbakken Europa kunt hebben. Of het wordt een echt land, of je houdt afzonderlijke landen. En om een echt land te worden, duurt eeuwen. Zelfs in BelgiŰ, wat een soort van land is maar geen gemeenschappelijke taal heeft, zie je hoe moeilijk het was om tot een regering te komen. De euro moest landen tot elkaar brengen, maar in plaats daarvan is de vijandigheid - tussen Duitsers en Grieken, tussen Duitsers en Italianen - alleen maar groter geworden. En het is nog niet voorbij, want wanneer het effect van de bezuinigingen voelbaar wordt, zal de woede toenemen, zeker als het ook nog van buitenaf komt.'

Waar ging het fout? Al bij de Duitse kanselier Helmut Kohl en de Franse president Franšois Mitterrand?

'Zij dachten dat als je een instelling in het leven riep, dat je dan de samenleving kon veranderen. Zo werkt het niet. Midden in de Irak-oorlog vroeg ik iemand van de regering-Bush of ze zich niet hadden verkeken op de cultuur van Irak. Deze persoon antwoordde niet te geloven in cultuur. Als je de wetten verandert, verander je de maatschappij, van bovenaf. Dat is denk ik niet waar. Je kunt de samenleving alleen van onderop veranderen.'

Het bewuste, rationele deel van het brein schiet hier dus tekort?

'Ja, het is zeer rationalistisch gedacht dat je dingen doelbewust kunt organiseren met wat regels. Maar alles wat zich diep in ons binnenste bevindt, is moeilijk te sturen.'

Hoe groot is bij de Amerikaanse verkiezingen de rol van het intu´tieve, het ongrijpbare?

'Wat bij verkiezingen waar ter wereld ook een rol speelt, is dat mensen bij het zien van iemand in een tiende van een seconde bepalen of ze hem bekwaam vinden. Op basis van die snelle blik kan met een precisie van 70 procent voorspeld worden wie gaat winnen. Dat geldt niet alleen voor de Verenigde Staten maar ook voor BraziliŰ, GeorgiŰ, noem maar op. Diep in ons zit iets dat dit bepaalt. Iets onbewusts, naast het bewuste. Dat verklaart waarom Romney en Obama kijken zoals ze kijken (hij lacht). Ik denk niet dat er ook maar ÚÚn iemand is die zijn keus baseert op een politiek programma.'

Uzelf schreef dat veel Republikeinen geen technocraat willen als Romney, maar een Braveheart, een onverschrokken strijder, die het in zijn eentje opneemt tegen Washington. Ze zijn thrill-seekers geworden, die 'geraakt' willen worden door een politicus.

'Romney is de enige plausibele kandidaat, de rest hoort thuis in de hoek van het televisieamusement. Maar dit gebeurt als kiezers echt kwaad zijn.'

Ze volgen hun intu´tie.

'Zeker, en intu´tie kan ook slim zijn. Maar soms moet je emoties sturen. Onderzoek leert dat we structuur en orde nodig hebben. Als je flamboyant en chaotisch bent, is dat slecht voor je gezin en voor je land. Ik ga ervan uit dat wanneer mensen echt moeten stemmen, zij zich zullen afvragen: zie ik in deze kandidaat echt een president?'

Zat er ook niet een irrationeel element in de massale steun voor Obama in de verkiezingen van 2008?

'Je kunt de theorie omarmen dat je nooit verliefd moet worden op politici, omdat ze je altijd zullen teleurstellen. Ik denk dat nogal wat mensen het nu zo voelen. Maar er zijn nu eenmaal momenten waarop je ge´nspireerd en geroerd wilt worden. Hij wilde de mensen weer bij elkaar brengen en de nationale eenheid herstellen.'

U steunde hem. Heeft u daar nu spijt van?

'Hij stelt me teleur. Dit land heeft net als Europa een uit de hand gelopen schuldprobleem. Hij had doortastender moeten zijn. Maar hij is nog steeds zeer redelijk en gematigd en probeert het land in een andere richting te sturen. Hij zit echter vast in een verrot politiek systeem.'

Kun je charisma verliezen?

'Ja, je kunt het kwijtraken als je zuur wordt. Hij loopt nu het gevaar verbitterd te raken. Bitter over de oppositie, bitter over alle tegenwerking, bitter over de pers, bitter over het gedoe in Washington. En als je zuur en klagerig wordt, kun je niet meer zo inspirerend zijn.'

Amerika wordt verlamd door de patstelling tussen Republikeinen en Democraten, Europa kraakt in zijn voegen. Hoe ziet de toekomst eruit?

'Financieel gaan we een slecht decennium tegemoet. Wat we nu in het zuiden van Europa zien, is nog maar het begin. En ook in Amerika gaan we niet erg goed om met ons schuldprobleem. Er is geen vertrouwen over en weer, geen solidariteit. Ik denk dat we een grote crisis krijgen.'

Het is drie jaar na de kredietcrisis van 2008. Moet het ergste dan nog komen?

'Ja. Wij zullen niet snel een oplossing vinden voor de nationale schuld en de markten zullen ons daarvoor ten slotte straffen. Iedereen weet min of meer wat er moet gebeuren, het gaat alleen om de politieke wil. Dus ik hoop dat als de catastrofe ons in het gezicht staart, men de handen ineenslaat en kiest voor de harde oplossingen.'

Zal Obama onder die omstandigheden de juiste man op de juiste plek zijn?

'Hij heeft nooit echt harde besluiten genomen. Hij is bescheiden en voorzichtig, neemt niet graag politieke risico's. Dat is een zwak punt van hem. Ik weet overigens niet of Romney daarin beter is. Maar als je Obama's eerste boek leest, zie je dat hij voortdurend van buitenaf naar zichzelf kijkt. Mensen die dat doen, zijn zelden van de ferme actie, zij zijn meer van de analyse. Dat maakt ze voorzichtig.'

Met welke voorganger is hij te vergelijken?

Hij zucht. Mompelt 'Eisenhower', maar geeft het dan op.

'Dat is moeilijk te zeggen. Toen een opiniepeiler mensen in Ohio vroeg de presidentskandidaten te vergelijken met vroegere klasgenoten, zeiden ze dat Herman Cain de lolbroek was, Romney de rijkeluiszoon en Rick Perry de pestkop. Bij Obama viel het stil. 'We hadden niemand op school zoals hij', zei men ten slotte. Ik zeg hetzelfde.'

Is hij president van een Amerika in verval?

'De meeste Amerikanen denken van wel, ik vind van niet. We hebben een sterke cultuur, sterke ondernemingsgeest, een goed arbeidsethos, een zeer hardwerkende en verantwoordelijke jongere generatie. We zijn nog steeds inventief en goed in het opnemen van immigranten. Als je De Tocqueville leest over Amerika in het begin van de negentiende eeuw, dan zie je dat we nog steeds hetzelfde land zijn. Alleen hebben we een slecht politiek systeem.'

Veel Amerikanen hebben Europese wortels. Zij probeerden de wereld 'over te doen', zoals Reagan het noemde. Zijn zij daarbij niet heel anders geworden dan Europeanen?

'De culturen lijken op elkaar, maar zijn ook zeer verschillend. Amerikanen zijn individualistischer. We hebben meer de neiging te denken dat we ons lot in eigen hand hebben, werken harder, zijn meer gericht op de toekomst, zijn ons minder bewust van de geschiedenis en zijn minder cultureel.

'Wat Amerika echt van Europa scheidt, is de mengeling van extreem materialisme en extreme godsdienstigheid. Die lopen in elkaar over en veroorzaken een spanning, die leidt tot bittere gevechten, bijvoorbeeld over abortus, en tot hogere moordcijfers. Ook creŰren wij meer zeepbellen, bijvoorbeeld op de huizenmakt, omdat we de toekomst willen maken en het verleden negeren.'


Tussenstuk:
CV

David Brooks werd geboren op 11 augustus 1961 in een joods gezin.Hij groeide op in New York. Hij studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Chicago, waarna hij journalist werd. Hij was verslaggever, correspondent, filmrecensent en commentator en werkte voor de Washington Times, The Wall Street Journal, The Weekly Standard, Newsweek en The Atlantic Monthly. Tegenwoordig heeft hij tweemaal per week een column in The New York Times en treedt hij geregeld op als televisie- en radiocommentator bij PBS en NPR. In 2000 publiceerde hij het boek Bobos in Paradise, gevolgd in 2004 door On Paradise Drive. Dit jaar publiceerde hij The Social Animal. Brooks wordt geprezen als een van de scherpzinnigste waarnemers van het moderne Amerika.



Naar Alfa en bŔta, psychologisch , Alfa en bŔta, sociologisch , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]