De Volkskrant, 16-06-2012, door PASCAL BRUCKNER is schrijver en filosoof. Vertaling: Leo Reijnen 7 aug.2010

Een kosmische ramp wend je niet af met afvalscheiding

De retoriek van de milieulobby wordt steeds apocalyptischer. In hun taal van de angst bestaat het woord 'misschien' niet meer.


Tussentitels: Klimaatsceptici zijn al vergeleken met ontkenners van de holocaust
De eind-van-de-planet-ziekte is puur iets van de westerse wereld

Er dendert een asteroïde op de aarde af en de straten van Brussel stromen vol met doodsbange burgers die het enorme ding met de minuut groter zien worden. Naar zal blijken, scheert de asteroïde langs onze planeet zonder schade aan te richten. Maar voor het zover is, verschijnt er een vreemde oude man met een lange baard en gekleed in een wit laken. Het is professor Philippulus. Hij slaat op een gong en roept: 'Het is de STRAF! Doet boete! Het einde der wereld is aangebroken!'

We moeten lachen om deze scène uit Kuifje - De geheimzinnige ster, uit 1942 . Maar de scène heeft ook iets vertrouwds, nu zoveel mensen in zowel Europa als de Verenigde Staten zichzelf hebben wijsgemaakt dat het einde nabij is. Deze deprimerende overtuiging lijkt nogal ongerijmd; het Westen kent nog steeds een ongeëvenaard hoge levensstandaard.

Hovaardigheid
Niettemin is professor Philippulus erin geslaagd enig gezag te verwerven bij overheden, de media en in allerlei hoge kringen. Hij zaait voortdurend angst. Voor vooruitgang, voor wetenschap, voor bevolkingsgroei, voor klimaatverandering, voor technologie en voor voedsel. Over vijf of tien jaar zal de temperatuur stijgen, zal de aarde onbewoonbaar worden, zullen natuurrampen schering en inslag zijn, zal het klimaat tot oorlog leiden en zullen kerncentrales ontploffen. De mens heeft zich schuldig gemaakt aan de zonde van hovaardigheid, zijn leefomgeving verpest en de planeet geplunderd. De mens moet boeten.

Het gaat mij niet om het bagatelliseren van de gevaren die ons bedreigen. Ik probeer alleen te begrijpen waarom zoveel leiders, wetenschappers en intellectuelen zozeer in de greep zijn van een apocalyptische angst, dat zij gaan redeneren en argumenteren alsof zij het script van een middelmatige Hollywood-rampenfilm opdreunen.

Rond het begin van de 21ste eeuw heeft er in ons denken een fundamentele verschuiving plaatsgevonden. Het tijdperk van de revoluties was voorbij, dat van de catastrofes was begonnen. Eerstgenoemd tijdperk had te maken met verwachtingen, met de hoop dat de mensheid op een doel afstevende. Nadat echter het eind van de geschiedenis was afgekondigd, de communistische vijand was verslagen en - iets korter geleden - ook de War on Terror (oorlog tegen de terreur) zo goed als gewonnen was, bleek het idee van vooruit gang op sterven na dood. Het ging niet langer om de toekomst van de mens in de wereld, maar om de toekomst van de wereld als materiële eenheid.

Ook de lange lijst van tot symbool geworden slachtoffers - joden, zwarten, slaven, proletariërs, gekoloniseerde volkeren - werd beetje bij beetje verdrongen door 'de planeet', als nieuw toonbeeld van alle ellende. We werden niet meer opgeroepen om deel uit te maken van een bepaalde gemeenschap. Nee, we moesten ons vereenzelvigen met het hemellichaam dat ons kreunend met zich meedroeg.

Hoe is deze verandering tot stand gekomen? Gedurende de laatste vijftig jaar hebben linkse intellectuelen twee grote zondebokken aangewezen voor alle rampspoed in de wereld. Eerst wees het marxisme het kapitalisme aan als verantwoordelijke voor de menselijke misère. Daarna gaven de derdewereldideologen - teleurgesteld door de tot burgerdom vervallen werkende klasse - de schuld aan het Westen, zijnde de uitvinder van slavernij, kolonialisme en imperialisme.

De partij die de milieubeweging als schuldige aanwijst - de mensheid zelf, in haar drang tot overheersing van de planeet - is eigenlijk samengesteld uit de eerste twee: een door het Westen uitgevonden kapitalisme dat mensen onderdrukt en de aarde vernietigt. De milieubeweging ziet zichzelf als de voltooiing van alle eerdere kritiek. 'Er zijn maar twee oplossingen', zei de Boliviaanse president Evo Morales in 2009. 'Of het kapitalisme gaat eraan, of Moeder Aarde gaat eraan.'

De planeet is dus het nieuwe proletariaat dat moet worden gered van uitbuiting, zo nodig door het terugbrengen van het aantal mensen, zoals oceanograaf Jacques Cousteau in 1991 zei.

De Beweging ter Vrijwillig Uitsterven van de Mensheid, een club voor mensen die besloten hebben zich niet voort te planten, heeft aangekondigd: 'Iedere keer dat er weer iemand besluit om niet nog iemand toe te voegen aan de snelgroeiende miljarden mensen die deze uitgemolken planeet nu al bevolken, breekt er weer een straaltje hoop door in de duisternis. Als alle mensen besluiten om zich niet meer voor te planten, zal de biosfeer van de aarde zich kunnen herstellen in zijn eerdere glorie.'

In zijn boek The World Without Us (2007) schetst de journalist Alan Weisman een gedetailleerd beeld van een planeet waar de mensheid verdwenen is. In Frankrijk heeft de 'groene' politicus Yves Cochet een 'baarmoederstaking' voorgesteld, die zou moeten worden afgedwongen met straffen voor echtparen die een derde kind krijgen. Ieder kind is immers in termen van vervuiling het equivalent van 620 retourtjes Parijs-New York.

'Het huis staat in brand, maar we slaan er geen acht op', zei Jacques Chirac op de Wereldtop over Duurzame Ontwikkeling in 2002. 'De natuur is verminkt, uitgeput, kan zich niet meer herstellen en wij weigeren dat toe te geven.'

Sir Martin Rees, een Brits astrofysicus en voormalig voorzitter van de Royal Society, geeft de mensheid 50 procent kans om de 21ste eeuw te overleven. Oncologen en toxicologen voorspellen dat het einde van de mensheid wel eens nog eerder zou kunnen komen dan voorzien, namelijk rond het jaar 2060, als gevolg van het algeheel onvruchtbaar worden van sperma.

In het licht van de algehele toename van natuurrampen, droogte en pandemieën 'weten we allemaal best dat we eraan gaan', volgens de geleerde Serge Latouche. Peter Barrett, de directeur van het Antarctica Research Centre aan de Victoria University of Wellington in Nieuw-Zeeland, is nog duidelijker: 'Als we doorgaan met de huidige groei, komen we voor het eind van de huidige beschaving te staan - niet over miljoenen jaren, of zelfs duizenden, maar tegen het eind van deze eeuw.'

Ik kan nog een hele tijd doorgaan met dergelijke citaten, want het wemelt van de van clichés vergeven apocalyptische geschriften. De milieubeweging is een mondiale ideologie geworden die het hele bestaan beslaat: niet alleen productiemethoden, maar ook levensstijlen.

Het volledige gamma van marxistische retoriek is erin terug te vinden, nu toegepast op het milieu: alomtegenwoordig geloof in de natuurwetenschappen, afschrikwekkende visies op de werkelijkheid, zelfs vermaningen gericht aan de schuldigen die maar niet willen begrijpen wie het beste met hen voor heeft. Schrijvers, journalisten, politici en wetenschappers wedijveren in het schilderen van de verschrikkingen en beschouwen zichzelf als hyper lucide: alleen zij zien alles helder, terwijl anderen vegeteren in de duisternis.

Echoput
De angst die deze intellectuelen zaaien, is een soort vraatzuchtig enzym dat zorgen opslokt, zich ermee voedt en vervolgens op zoek gaat naar nieuwe zorgen. Toen de kerncentrale van Fukushima instortte na de enorme aardbeving in Japan van maart 2011, was dat niet meer dan een bevestiging van een reeds aanwezige angst die slechts wachtte op invulling. Over een half jaar zijn we weer in de greep van een andere angst: een pandemie, de vogelgriep, smeltende ijskappen of de straling van mobieltjes.

Angst wordt ook een zichzelf vervullende profetie. De media berichten dat jonge mensen wakker liggen van de zorgen over de opwarming van de aarde. Alsof dat verbazing wekt; dezelfde media pompen die zorgen er voortdurend in. Als een echoput weerspiegelen opiniepeilingen de opvattingen die de media verspreiden. Zo worden we ingeënt tegen de vrees door het steeds weer herhalen van dezelfde thema's. Die thema's worden een drug waaraan we verslaafd zijn geraakt.

Om mensen wakker te schudden, is een steeds extremere retoriek vereist, die gepaard gaat met opvallend veel vergelijkingen met de holocaust. De econoom Rajendra Pachauri, het hoofd van het Intergovernmental Panel on Climate Change van de VN, heeft de Deense statisticus en eco-scepticus Bjørn Lomborg zelfs vergeleken met de Führer.

De Amerikaanse klimaatwetenschapper James Hansen heeft oliemaatschappijen die 'twijfel proberen te zaaien over de opwarming van de aarde' beschuldigd van 'ernstige misdaden tegen de menselijkheid en de natuur'.

Hansen bestempelde treinen die kolen vervoeren als 'doodstransporten'. Ellen Goodman, columnist van The Boston Globe, schreef dat 'ontkenners van de opwarming op gelijke voet staan met ontkenners van de holocaust'.

Een beproefde strategie van verkondigers van rampspoed, of dat nu predikers zijn of propagandisten, is de bijstelling met terugwerkende kracht. De methode is als volgt: eerst bouw je een verbijsterende hoeveelheid afschrikwekkend nieuws op en vervolgens, op het allerlaatst, bied je toch een glimp van hoop. Eerst breek je al het verzet en dan bied je de murw geslagen toehoorders een ontsnappingsmogelijkheid.

Zo luidt de reclametekst voor de documentaire An Inconvenient Truth, met Al Gore in de hoofdrol: 'De mensheid zit op een tijdbom. Als de overgrote meerderheid van de wetenschappers gelijk heeft, hebben we nog maar tien jaar om een enorme catastrofe af te wenden die het hele klimaatsysteem van onze planeet in een duikvlucht van gigantische vernietiging zal storten. Dat zal gepaard gaan met extreem weer, overstromingen, droogte, epidemieën en dodelijke hittegolven die erger zijn dan we ooit hebben meegemaakt: een catastrofe die we zelf hebben veroorzaakt.'

En dit zijn de middelen waarmee de voormalige vicepresident van de VS, net als de meeste milieubeschermers, de uitstoot van kooldioxide wil terugdringen: spaarlampen gebruiken; minder autorijden; op je bandenspanning letten; spullen recyclen; onnodig verpakkingsmateriaal weigeren; de thermostaat wat lager zetten; een boom planten en elektrische apparaten uitzetten.

Omdat we niet weten wat we aan moeten met wereldomvattende bedreigingen, zetten we onze machteloosheid om in verzoenende gebaren die ons de illusie geven dat we iets doen. Eerst jaagt de ideologie van de catastrofe ons de stuipen op het lijf en vervolgens worden we gesust met de kleine rituelen van een post-technologisch animisme.

Laten we duidelijk zijn: een kosmische ramp wend je niet af door je bandenspanning te controleren of je afval te scheiden.

Paradox
Ook wordt ons voorgehouden dat 'onze macht onze kennis overschrijdt', in de woorden van de Duitse filosoof Hans Jonas. Tegelijkertijd krijgen we te horen - met een zekerheid die je van dergelijke sceptici niet verwacht - dat we onze eetgewoonten moeten veranderen, minder moeten vliegen, minder moeten consumeren en niet meer in benzineslurpers moeten rijden.

Dat is het onoplosbare kernprobleem van de groene neo-asceten: zij kennen aan heel gewoon menselijk gedrag een zwaar overdreven invloed toe en verzwakken daarmee het beroep dat zij doen op de nederigheid die ze ons proberen aan te praten.

Nog een tegenstelling: het rampspoeddebat probeert ons wanhopig wakker te schudden, maar maakt ons uiteindelijk murw. Ja, in eerste instantie leiden dit soort verkondigingen van rampspoed - verzuring van de oceanen, luchtvervuiling - tot een vreemd soort opwinding in ons kalme bestaan. De vijand is onder ons, loerend op de geringste misstap, en hij is des te geniepiger omdat hij onzichtbaar is.

Als oeroude riten tot doel hadden de gewelddadigheid binnen een gemeenschap een uitlaatklep te bieden door het brengen van mensenoffers, hebben onze hedendaagse riten - in eerste instantie - ten doel om de status-quo te dramatiseren en ons in vervoering te brengen met naderende rampspoed.

De zekerheid waarmee die profetieën worden verkondigd, doet dit effect weer snel teniet. De taal van de angst kent het woord 'misschien' niet. Nee, de gruwelen zijn juist onafwendbaar. Niet vatbaar voor enige twijfel, wordt volstaan met het signaleren van de stadia van aftakeling. Ook dit is een paradox van de angst: uiteindelijk is die geruststellend. We weten tenminste waar we op afstevenen - op het ergste.

Het opvallende is dat deze sfeer van rampspoed voornamelijk in de westerse wereld heerst, alsof het een kenmerk is van bevoorrechte volken. Ondanks de economische crisis van de laatste jaren hebben inwoners van Europa en de VS het nog steeds beter dan wie ook. Daarom willen migranten van over de hele wereld naar Europa of de VS. Toch hebben we nooit eerder zo sterk de neiging gehad onze eigen samenleving te veroordelen.

Misschien is het nieuwe groene puritanisme alleen maar de reactie van een Westen dat zich niet meer oppermachtig voelt, een laatste uiting van een ongelukkig neokolonialisme dat andere culturen een wijsheid voorhoudt die het zelf nooit heeft opgebracht.

Tegenwicht
In de afgelopen twintig jaar hebben volkeren buiten Europa hun toekomst in eigen hand genomen. Zij beschouwen ons niet langer als een onfeilbaar voorbeeld. Waarschijnlijk nemen ze met beleefde onverschilligheid kennis van onze belijdenissen van milieugeloof. Miljarden mensen beschouwen economische groei, met alle vervuiling van dien, als de weg naar een beter leven. Wie zijn wij om hun dat te ontzeggen?

Zorgen om het milieu worden wereldwijd gedeeld, maar de eind-van-de-planeet-ziekte is puur iets van het Westen.

Als tegenwicht voor dit pessimisme kunnen we ook een lijstje maken van het goede nieuws van de afgelopen twintig jaar: de democratie breidt zich langzaam maar zeker uit; ruim een miljard mensen zijn boven de armoedegrens gekomen; in de meeste landen is de levensverwachting toegenomen; oorlogen komen minder vaak voor; veel ernstige ziekten zijn uitgeroeid. Niet dat zo'n overzicht van goed nieuws zou helpen; onze beleving is omgekeerd evenredig aan de werkelijkheid.





Naar Alfa en bèta, psychologisch , Alfa en bèta, sociologisch , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]