De Volkskrant, 25-09-2010, door Peter Giesen .2010

Interview | Ilija Trojanow,schrijver

'De islam is het slachtoffer van demonisering'

De schrijver Ilija Trojanow houdt op 5 november de Van der Leeuwlezing. Hij zal het hebben over ‘de klimaatcatastrofe’, het onderwerp van zijn nieuwe roman. ‘Een probleem voor de toekomst is: waar halen we ons optimisme vandaan?’

Tussentitel: Klimaatsceptici? Je gaat toch ook niet in discussie met een racist of antisemiet?
Saoedi-Arabië met zijn fundamentalistische versie van de islam is echt een probleem

Waarom houdt het klimaat hem zo bezig?, vraagt de Duits-Bulgaarse schrijver Ilija Trojanow zich af. Hij is een stadsmens. Laatst was hij in het Amazonegebied. Het was er prachtig, maar zonder gids zou hij binnen een paar dagen dood zijn.

Misschien komt het door een ervaring uit zijn jeugd, toen hij in Kenia woonde. Met zijn schoolklas bezocht hij een gebied dat door de droogte was getroffen. Er groeide niets meer, het vee was dood. Een uitgemergelde vrouw klampte zich aan hem vast. Ze wilde dat hij niet weg zou gaan voordat ze gezamenlijk de droogte hadden overwonnen.

‘De natuur kan plotseling tegen de mens zeggen: bekijk het maar. Dat heb ik als tiener in Kenia gezien. De mensen in Europa kennen dat niet. Ze hebben altijd geleefd in een situatie waarin ze de natuur onder controle hadden. Maar de natuur kan je een oorvijg uitdelen. Westerlingen denken: we zullen een oplossing vinden, ook al wordt de aarde warmer. Klimatologen zeggen echter: de opwarming kan uit de hand lopen, waardoor zij niet meer te beheersen is. Zoiets heb ik in Kenia meegemaakt: als de droogte komt, is er geen oplossing meer.’

Ilija Trojanow houdt op 5 november de Van der Leeuwlezing in Groningen: Requiem voor de toekomst, hoe schrijft men een roman over de klimaatcatastrofe. Het stempel ‘kosmopolitisch’ is een eufemisme voor zijn levensloop. Hij werd geboren in Bulgarije, vluchtte als kind met zijn ouders naar Italië en later naar Duitsland. Een groot deel van zijn jeugd bracht hij in Kenia door, waar zijn vader als ingenieur werkte. Later woonde hij onder meer in Bombay en Kaapstad, tegenwoordig in Wenen. Zijn bekendste roman is De wereldverzamelaar, over de 19de-eeuwse avonturier Richard Burton, die naar Arabië, Afrika en Brits India reisde. Hij schrijft ook reportageboeken en essays. In Kampfabsage bestreed hij het idee van een botsing der beschavingen, in Angriff auf der Freiheit bekritiseerde hij de aantasting van privacy uit een zijns inziens overspannen angst voor terrorisme.

Trojanow is een aanhanger van het soefisme, een liberale stroming binnen de islam. Hij ging op pelgrimage naar Mekka en schreef er een prachtig boekje over. Trojanow laat geregeld van zich horen in het Duitse islamdebat. Telkens weer trekt hij ten strijde tegen de idee van de islam als een monolithische, bloeddorstige godsdienst. Steeds weer benadrukt hij dat de islam talloze stromingen heeft, waarvan de meeste geweldloos zijn. Maar nu is hij een beetje moslimmoe, zegt hij. Zijn nieuwe roman, die in 2011 zal verschijnen, gaat over het klimaat.

‘Je moet jezelf niet als een papegaai blijven herhalen. Het zijn ook steeds weer dezelfde argumenten’, zegt hij.

Het eerste idee voor zijn klimaatroman ontstond uit een nachtmerrie, vertelt Trojanow. Hij droomde over een man die op een helling lag, op een gletsjer waarvan het ijs was gesmolten. De man is gletsjeronderzoeker en heeft het object van zijn wetenschappelijke passie voor altijd verloren door de opwarming van de aarde. ‘Ik heb toen een vooraanstaande gletsjeronderzoeker in Zürich opgezocht. Die zei: zo is het precies, hoe komt u aan deze gedachte? Niet alleen gaan er ook in werkelijkheid gletsjers dood, ik had ook de vertwijfeling van de onderzoeker goed getroffen. Hij komt in een crisis terecht, waarin hij aan de zin van de beschaving twijfelt.

‘De gletsjeronderzoeker staat model voor de generatie van 1968. De protestgeneratie zat vol rationalistisch optimisme. De wereld is maakbaar, dacht zij. Als we de feiten en de juiste gegevens achterhalen, weten we wat we moeten doen. Daarom voelt de gletsjeronderzoeker een enorme pijn. Hij verzamelt steeds meer feiten, de kennis van de naderende catastrofe wordt steeds groter, maar de politieke en economische consequenties blijven uit. Er is geen verband tussen wetenschap en samenleving. Aan het einde van zijn leven denkt de onderzoeker: waar heeft het allemaal toe geleid? De smeltende gletsjer is het symbool daarvoor.

‘De generatie van ’68 is interessant, het zijn de mensen die Europa de laatste decennia hebben gevormd. Daarom is hun desillusie ook een dominante desillusie in de samenleving. Op de generatie van ’68, met haar grote visioenen en utopieën, volgde mijn generatie, veel pragmatischer en individualistischer. De vraag is natuurlijk wat de volgende generatie gaat doen. Mijn dochter vroeg me hoe ik de toekomst van de aarde zag. Toen ik eerlijk antwoord gaf, was ze geschokt. Maar we moeten toch iets doen?, zei ze. Voor haar is het concreter dan voor u of voor mij. Als de aarde in 2050 door een catastrofe wordt getroffen, kunnen wij denken: nou ja, we hebben het grootste deel van ons leven achter de rug.’

Bent u niet erg zwartgallig over de onvermijdelijkheid van een klimaatcrisis? Er zijn ook wetenschappers die daaraan twijfelen.

‘Er zijn minder klimaatsceptici dan neonazi’s. Met neonazi’s houd ik me ook niet bezig. Er zijn houdingen die ik niet interessant vind. Je gaat toch ook niet serieus in discussie met een racist of een antisemiet?’

Je kunt klimaatscepsis toch niet met antisemitisme vergelijken?

‘Klimaatscepsis onttrekt zich aan elk gangbaar wetenschappelijk inzicht. In die zin is het even onzinnig als de gedachte dat de Joden de wereld willen beheersen. Natuurlijk kun je discussiëren over concrete vragen, over de vele onzekerheden die met het klimaatvraagstuk gemoeid zijn. Maar om te beweren dat de mens het milieu niet verstoort, op een manier die levensgevaarlijk is voor de mensheid, dat vind ik Schwachsinn, daar kan ik niet over discussiëren. Het is ook niet alleen het klimaat. Ik heb me net verdiept in de verstoring van de oceaan, de uitputting van de visstand. Het maakt niet uit op welk terrein je kijkt: onze manier van leven, onze economie zal de planeet aarde zo uitputten, dat we er niet meer op kunnen leven.’

Er zit toch heel veel onzekerheid in de klimaatmodellen?

‘Dat is zo. Al zeggen wetenschappers: we zijn nog nooit te pessimistisch geweest, wel te optimistisch.’

In het rapport van de IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties, stonden pijnlijke fouten, omdat wetenschappers te alarmistisch waren.

‘Klimaatwetenschappers zijn geen heiligen. Het zijn mensen die ijdel zijn, die soms draaien of liegen. We moeten dat ook kritisch bekijken. Maar dat verandert niets aan de wetenschappelijke basisfeiten. Wetenschappers zeggen ook: de ontwikkeling van het klimaat verloopt niet lineair. Er kan een domino-effect optreden, waardoor de situatie plotseling niet meer beheersbaar is.’

Het klimaat is een uitermate complex systeem. Getuigt het niet van arrogantie om te denken dat je zo’n systeem werkelijk kunt beïnvloeden?

‘Dat is een fatalistische overtuiging. Een probleem voor de komende decennia is: waar halen we ons optimisme vandaan? Een fatalistische ondergangsstemming is niet goed voor de mensheid. Zelfs de ingewikkeldste complexiteitstheorie is niet goed genoeg om het klimaat te verklaren. Maar als we het klimaat nog niet begrijpen, als het jenseits unseres momentanes Verstehen is, dan moeten we zeggen: laten we de situatie in elk geval niet slechter maken. Niemand zal zeggen: de uitstoot van CO2 of methaan is een goede zaak. Niemand zal zeggen: mooi dat de permafrost in Siberië ontdooit.’

Ilija Trojanow werd geboren in een wereld die nu verdwenen is, het communistische Bulgarije. Zijn familie telde zowel tegenstanders als sympathisanten van het regime. Een van zijn ooms, een anarchist, werd beroemd omdat hij het standbeeld van Stalin in Sofia opblies. Hij had geluk dat de Sovjetdictator kort daarna stierf, anders was hij ongetwijfeld geëxecuteerd. Nu verdween hij naar de goelag. Trojanows vader was een apolitieke individualist, een ingenieur die het niet kon verdragen dat hij niet eens naar een baan naar eigen keuze mocht solliciteren, maar simpelweg door de staat werd ingedeeld bij een bureau.

Toen Trojanow 6 jaar was, vluchtte de familie naar het Westen. ‘Je mocht naar Joegoslavië reizen, vandaar kon je naar Italië vluchten. Het was niet zo gevaarlijk als aan de Duitse grens, waar schietautomaten stonden, maar het was erg riskant. Als je gepakt werd, kwam je in de gevangenis terecht, waar je gemarteld werd. Mijn ouders zouden hun baan verliezen, ik zou niet kunnen studeren, niet eens naar een goede school gaan.’

De familie Trojanow waadde door een grensrivier, met hulp van Arabische studenten die bijklusten als mensensmokkelaar. Ilija zat op de schouders van zijn vader. ‘Tussen mijn 6de en 7de verjaardag heb ik drie keer meegemaakt dat mijn wereld compleet veranderde. Bulgarije, vluchtelingenkamp Italië, vluchtelingenkamp Duitsland, Kenia. Als kind vond ik dat heel normaal. Zo was het leven voor mij. Het is een vormende ervaring geweest.

‘In Kenia zat ik eerst op een Engelstalige school met 28 nationaliteiten. Later op een Duitstalige school. Daar deden de leerlingen het tamelijk slecht. De leraren mopperden altijd: er komt niets van jullie terecht. Een jongen deed het heel slecht, hij bleef twee keer zitten en moest terug naar Duitsland, waar hij op een privéschool door zijn examen werd gesleept. Nu is hij hoofd marketing van Nokia in Europa. De meeste leerlingen blijken bovengemiddeld te presteren. Waarschijnlijk zijn zaken als culturele flexibiliteit en meertaligheid een uitstekende voorbereiding op het leven, net als de sociale vaardigheid om in een vreemde omgeving overeind te blijven.’

Nadelen ziet hij niet: ‘Daar hebben andere mensen het altijd over. Je hebt toch geen heimat, zeggen ze dan. Waar komt die obsessie voor heimat toch vandaan? Voor de meeste mensen is het een gevangenis. In Berlijn wonen meer Schwaben dan hier in Stuttgart. Omdat heimat zo belangrijk is? Nee, omdat ze er vandoor wilden.’

Toen Trojanow in Bombay woonde, ging hij op pelgrimstocht naar Mekka. Dat was zowel een hoogte- als een dieptepunt, zegt hij. ‘Ik heb er momenten van waarheid ervaren, vooral toen ik mediteerde in de moskee. Maar er zaten ook verschrikkelijke kanten aan.’

Spirituele verdieping werd moeiteloos gecombineerd met menselijke onbeschoftheid. De pelgrims verloren hun religieuze plicht tot menslievendheid nogal eens uit het oog. Ze verdrongen elkaar, stompten en duwden. Bij een van de rituelen wierpen de pelgrims stenen naar een pilaar die de duivel symboliseerde. Uit ongeduld gooiden veel pelgrims van veel te ver af, waardoor ze niet het symbool van de duivel troffen, maar hun eigen broeders en zusters. Die dag was Trojanow ook bang dat hij vertrapt zou worden. ‘In de massa verlies je de controle over je eigen lichaam. Op dat moment dacht ik niet aan leven en dood, alleen aan de gedachte dat al die mensen over me heen zouden lopen’, zegt hij. Later hoorde hij dat even daarna 22 pelgrims in het gedrang waren omgekomen.

Wat vond u het ergste aan Mekka?

‘Je hebt er geen enkele cultuur. Stel je eens een oord zonder muziek voor. Merkwaardig genoeg waren er wel luxewinkels van Gucci, Cardin en Swatch, en fast food-ketens als McDonald’s. Maar geen enkele boekhandel. Alleen winkels waar je de Koran kon kopen, met fundamentalistisch commentaar dat door Saoedi-Arabië wordt gepropageerd.

‘Saoedi-Arabië is een veel groter probleem dan Afghanistan. Met hun macht en geld exporteren de Saoedi’s een fundamentalistische versie van de islam. In Afrika was de islam altijd heel ontspannen. Maar nu zitten er jonge imams die met een beurs in Saoedi-Arabië hebben gestudeerd. Na acht jaar keren ze terug als fanatici, en zeggen tegen de ouderen: wat jullie doen is geen zuivere islam. Daar wordt in het Westen zelden over gesproken, want Saoedi-Arabië is onze bondgenoot. In plaats daarvan zouden we bondgenootschappen moeten sluiten met gematigde moslims. De soefi’s in Pakistan haten de Taliban meer dan de mensen in New York of Amsterdam.’

Maar zijn de soefi’s sterk genoeg om de fundamentalisten tegen te houden?

‘In Pakistan waren ze in de meerderheid. De extremisten in het noordwesten waren een kleine minderheid. Door de politieke ontwikkelingen zijn ze gegroeid. Ook door toedoen van het Westen. In de Koude Oorlog werd een fundamentalistische dictator als Zia ul Haq gesteund. Vervolgens wordt er gezegd: met die schijtmoslims valt niet te werken, die schieten alleen maar.’

Veel mensen geloven dat de islam inherent gewelddadiger is dan het christendom.

‘Dat vind ik een brutaliteit. Het christelijke Europa heeft in de 19de eeuw het grootste deel van de wereld met geweld aan zich onderworpen. In de 20ste eeuw heeft het de halve wereld aan puin geschoten. En dan wordt er gezegd dat de islam altijd gewelddadiger is geweest. Die gedachte kan ik niet serieus nemen.

‘De islam staat nu in het middelpunt van het maatschappelijk debat. Daarom wordt hij het slachtoffer van demonisering. Altijd worden dezelfde clichés verkondigd. Als curator van een literair festival in München heb ik een islamitische schrijfster uitgenodigd. De redacteur van het programmaboekje wilde haar aankondigen onder het motto De geheimen achter de boerka. In haar werk komt helemaal geen boerka voor, maar alles gaat meteen in de mal van de gevaarlijke islam.’

Er zijn toch ook serieuze problemen? In Amsterdam klagen homo’s dat zij worden uitgescholden en gemolesteerd door jongens van islamitische afkomst.

‘Het mooie van grondrechten is dat ze voor iedereen gelden, zowel voor moslims als voor homo’s. Moslims en homo’s kunnen best samen leven, maar dan moeten conservatieve moslims accepteren dat er ook homo’s zijn.

‘Natuurlijk geeft dat conflicten. Maar het streven naar totale harmonie is een van de fouten van onze tijd. In een tijd van snelle globalisering kan er geen volkomen harmonie zijn. Het dictaat van de harmonie betekent dat er problemen onder de tafel worden geveegd.

‘Ik vind dat iedereen alles mag bekritiseren. Waarom is Thilo Sarrazin nu zo succesvol? Omdat zijn onderwerp eerst getaboeïseerd is. Daarom ben ik ook tegen een verbod op het ontkennen van de Holocaust, zoals dat in Duitsland geldt. Zo kweek je een kleine groep martelaren die kan zeggen dat ze de mond gesnoerd wordt. Als we in vrijheid geloven, moet elke Blödsinn worden toegestaan.’

Trojanow is een auteur die veel onderzoek doet, ook voor zijn romans. Zijn fantasie werkt op basis van kennis. Voor De wereldverzamelaar woonde hij vijf jaar in Bombay, voor zijn aanstaande klimaatroman maakte hij een cruise naar Antarctica, symbool voor een natuur die nog niet door mensenhanden is aangeraakt. ‘In het Amazonegebied hoor je nog jonge indianen met knetterende bootjes, zoals je bij ons brommers hoort. Maar als je vanaf het schip naar Antarctica kijkt, heb je het gevoel niet meer op aarde te zijn. De mens heeft geen sporen achtergelaten. Geen elektriciteitsmasten of verkeersborden, alleen ijs, water, gletsjers, pinguïns. Op de boot kregen we elke dag een programma, met een motto. Een van die motto’s was: als Antarctica vergaat, vergaat de wereld.’

In 2048 eindigt het verdrag dat Antarctica beschermt tegen economische exploitatie. Bent u pessimistisch?

‘Niet per se. Over veertig jaar zijn de mensen misschien gevoeliger. Tegenwoordig kun je ook weer in de Rijn zwemmen, dat was veertig jaar geleden ondenkbaar. De mens is tot uitzonderlijke dingen in staat, zowel ten kwade als ten goede.’

Toch eindigt uw lezing met de opmerking dat het misschien al te laat is om het klimaat te redden, maar dat de literatuur het individu moet beschrijven dat zich verzet. Is dat niet erg fatalistisch?

‘Nee, ik ben niet fatalistisch. Wel gedeprimeerd. Stelt u zich voor: u houdt zich bezig met een thema, en het nieuws daarover is altijd negatief. Ik weet hoeveel soorten vissen en vogels er uitsterven. Het is moeilijk om vrolijk te blijven. Maar zolang individuen blijven strijden, is er hoop.’

CV Ilija Trojanow
1965geboren in Sofia

1971met zijn ouders gevlucht naar Duitsland, via Italië

1972-1984

woont in Kenia, waar zijn vader ingenieur is.

1977-1981

tussenperiode in Duitsland

1985-1989

studeert rechten en etnologie in München

1989

uitgever en auteur van boeken over Afrika

1996

romandebuut De wereld is groot en overal loert redding

1998-2003

woont in Bombay

2003-2007

woont in Kaapstad

2004

reportageboek Pelgrimstocht naar Mekka

2006

roman De wereldverzamelaar

2009

essay Angriff auf der Freiheit, met Juli Zeh

De Nederlandse vertalingen van het werk van Trojanow zijn verschenen bij uitgeverij De Geus.

Van der Leeuwlezing
Ilija Trojanow houdt vrijdag 5 november om 16.30 uur in de Martinikerk van Groningen de 28ste Van der Leeuwlezing. Co-referent is schrijver Arnon Grunberg. De lezing is een initiatief van de Stad, de Provincie en de Rijksuniversiteit van Groningen, de Stichting Martinikerk Groningen en de Volkskrant. Gratis kaarten zijn te bestellen op www.vanderleeuwlezing.nl of bij Stichting Van der Leeuw-lezing p/a Congresbureau Jitty Jaarsma, postbus 56, 9765 ZH Paterswolde.
 


Naar Alfa wereld , Politiek lijst , Politiek & Media overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]