De Volkskrant, 14-01-2012, door Pieter Webeling .2010

'Hippie op m'n ouwe dag'

In zijn jonge jaren liet Rik Zaal (66), voormalig VPRO-coryfee, het idealisme aan zich voorbij gaan. Onlangs verscheen zijn debuutroman Verlorenzoon.com. Een 'terloopse wereldverbeteraar' over ironie en idealen. 'Ik durf kwetsbaarder te zijn.'

Tussentitel: Ik pleit voor een Nieuw Idealisme. Het is tijd om de ironie inde ijskast te zetten en de ernst van de situatie onder ogen te zien

Met een lus in de tijd gaat de Rik Zaal uit 1968, een jongen met lang haar en een zwarte bontjas, ex-pianist van Nicky and the Shouts, die leeft op het hoogtepunt van de hippiecultuur van love, peace and happiness, tegenover de Rik Zaal uit 2012 zitten.

Hoe zou de jonge Rik over jou oordelen?

Lachje. 'Als adolescent had ik voorstellingen over hoe ik later zou zijn als eh, oude man. Het was zaak geen saaie burgerlul te worden. Dan liever wereldvreemd. Het zonderlinge leek mij verreweg te preferen boven het aangepaste.'

En?

'Ik ben een zeer burgerlijk persoon geworden.'

Wat een desillusie.

'Niet voor de jonge Rik. Kijk, in 1968 was ik al 23 jaar. Ik had een keurig baantje en een vrouw. Drugs gebruikte ik niet, zelfs geen wiet. Ik liep ook niet mee in massademonstraties tegen Vietnam. Eigenlijk was ik toen al totaal verburgerlijkt.'

Had je wel gedachten over waar 't met de wereld heen moest?

'Dat zeker wel. Maatschappelijke betrokkenheid was vanzelfsprekend, en ik was nieuwsgierig naar alles. Ik had wel moeite met het socialisme. Het is een mislukt concept, mensen kún je niet gelijkschakelen. Ik was meer een anarcho-liberaal. Ik duldde geen autoriteit. Ik heb in mijn leven veel ruzies gehad met mensen die zogenaamd boven mij werden gesteld. En het liberale lag besloten in mijn geloof in het individu. In die dagen werd ik de terloopse wereldverbeteraar genoemd.

'Het was duidelijk dat ik aan de zijlijn stond en overal een beetje buitenviel. Daarom leek mij verslaggever als beroep zo aardig. Ik kwam uit Groningen en kon aan de slag bij het Nieuwsblad van het Noorden. Daar heb ik leren schrijven. Muziekrecensies. Die eerste plaat van Jimi Hendrix... een wonder! Ik liep toen al wel rond met vage gedachten over een roman. In dat licht zou de jonge Rik zeker tevreden over mij zijn.'

Je trad al snel toe tot het keurkorps van de VPRO. Wat beschouw je als een hoogtepunt van toen?

'VPRO's Piknik. In een soort Magical Mystery Tour stuurden we een paar honderd mensen met bussen naar een geheime plek. Daar was dan een openluchtcon-cert. De eerste aflevering was in Uddel, bij het Uddelermeer, met Frank Zappa en The Mothers of Invention. Tijdens dat festival zaten er vijfhonderd hippies in kaftans met loslopende honden en kinderen te genieten van de muziek. Heel erg hip. Voor het eerst proefde ik écht de sfeer van die tijd.

'Het was voor mij een ommekeer. Ik vond die hele hippiebeweging maar een zelfbevredigingscultus. Met love and peace dachten ze het antwoord te hebben op alle wereldvragen. Dom, naïef en leeg. In 1970 werd ik muziekprogrammeur bij Paradiso. Elke dag kregen we huilende vaders en moeders uit het Ruhrgebied binnen, met verhalen over hun vermiste kinderen die in Amsterdam vermoedelijk aan de drugs waren geraakt. Wij hingen foto's van die Duitse meisjes op. Vreselijk. Eigenlijk was ik helemaal niet zo links.'

Schuurde dat niet, bij de VPRO?

'Dat viel erg mee. Het lijkt dat de VPRO een club van geestverwanten was die met één gedachte mooie programma's maakten. Maar vaak genoeg stemden we op andere partijen en lazen we andere boeken.

'We maakten wel optimaal gebruik van de vrijheid om te doen wat we wilden. Ik was vaak kwaad op hardliners die van de VPRO een socialistische omroep wilden maken. Ik vond eigenlijk dat een linkse AVRO beter was geweest. Dan had je tenminste geen last van die types die de hele tijd de wereld wilden verbeteren.'

Onafhankelijkheid is voor jou essentieel.

'In alle opzichten. Ik wil vrij zijn om dingen te maken die uitstijgen boven het stereotiepe. Ik hou graag afstand.'

En ironie is dan het perfecte stijlmiddel.

'Ja. Zonder ironie zou ik niet kunnen bestaan.'

Waarom niet?

'Je hebt mensen die in gesprekken het ene na het andere cliché over tafel gooien. Verschrikkelijk. Met een geestige, goed geplaatste ironische opmerking kun je dan de lucht klaren en afstand nemen. Dat zijn bevrijdende, gelukzalige momenten. Ironie is voor mij ook een medicijn tegen de verveling. Verveling is de slechtst denkbare condition humaine.'

Ironie is ook: ontsnapping aan de ernst. Je blijft afzijdig en commiteert je niet. Dat kun je met evenveel recht gemakkelijk of zelfs laf noemen.

'Laf vind ik wat te gechargeerd. Ik ben gewoon niet zo van de grote waarheden. Socrates zei al: twijfel is niet een teken van angst maar van wijsheid. Wie ben ik om Socrates tegen te spreken?

'Ik kan wel serieus zijn. De eerste scheuren in het bastion van ironie kwamen in de jaren negentig, ten tijde van de Balkanoorlog. Ik zag de beelden van uitgemergelde concentratiekamp-gevangenen achter prikkeldraad. Ik zag rennende mensen in Sarajevo die door snipers werden beschoten. Nog nooit kwam een oorlog voor mij zo dichtbij. In de jaren zestig was ik natuurlijk wel tegen 'Vietnam', maar die oorlog kon ik niet zo goed zien. Die was in de rimboe.

'Ik ben geboren op 25 maart 1945, een week voor de Canadezen Groningen kwamen bevrijden. Die Tweede Wereldoorlog is altijd wel... nabij geweest. Als jongetje zit het beeld van ingeslagen kogelgaten in een hoekpand in mijn hoofd gegrifd. Ik zag foto's van de Parkbrug die door de Canadezen was veroverd; de Duitsers hadden zich verschanst in de huizen. In mijn beleving had de oorlog in Sarajevo ook in de binnenstad van Groningen kunnen zijn. Oorlog... ik heb me nooit kunnen voorstellen dat je oog in oog met een vreemd persoon de trekker overhaalt. Kinderlijk misschien, maar toch.'

Hoe was die betrokkenheid zichtbaar?

'Ik schreef toen felle columns. Ik hekelde zelfs het uiterlijk van Aad Kosto, de toenmalige staatssecretaris van Vreemdelingenzaken. Die vochtige, arrogante mond. Dat was na de beelden van oververmoeide Bosnische vluchtelingen die urenlang bij Enschede vastzaten. Wanstaltig vond ik het. In plaats van vliegtuigen te sturen, werden die mensen opgehaald met OAD-bussen! En niet meer dan 5.000-zoveel. Daar begon het al, het idee dat Nederland en de wester-se wereld zich moesten terugtrekken achter hun veilige grenzen.

'Ook toen speelde ik met de gedachte over een roman, een familieroman. Op een dag staat er iemand voor de deur die zegt dat hij jouw zoon is - een tamelijk klassiek gegeven. De laatste jaren voel ik een zekere woede en zorg over wat er in de samenleving gaande is. Dat wilde ik niet kwijt in een uitputtend essay, maar in een roman. In een vorm van kunst, zal ik maar zeggen. Zoals de Amerikaanse schrijver Jonathan Franzen treffend zegt: je moet manieren zoeken om de grootst mogelijke maatschappelijke situatie te verbinden met de meest intieme menselijke verhalen.'

Jouw roman schetst een beklemmend beeld. Egoïsme, hufterigheid, 'brigadepatrouilles' die straattuig en pedofielen aftuigen, een politiemacht die op de hand is van een PVV-achtige stroming. Daar schemert een behoorlijk grote woede in door.

'Ja. Ik heb zelfs nog stukken geschrapt die te zeer leken op een politiek pamflet. Ik maak me vooral kwaad om het feit dat maatschappelijke betrokkenheid tegenwoordig wordt gezien als soft. Dat is niet hip, niet cool. Je gaat je toch geen zorgen maken om arme kindjes in Afrika? Schaf maar gewoon af, die ontwikkelingssamenwerking! Dat egocentrisme is stuitend. Wij witte Nederlanders hebben de hoogste cultuur. Die idioot van de PVV roept dat de Koran moet worden verbrand. Hij beroept zich op de waarden van de joods-christelijke traditie. Nou, moet je de Bijbel eens lezen. In het Oude Testament is de wrakende God gewoon een crimineel. Hij slaat kinderen tegen de rotsen te pletter! En Hij roept zijn uitverkoren volk op andere volkeren te elimineren.

'Wilders brengt de beschaving om zeep. Enge populistische groepen zijn maar met één ding bezig: de islam. Hij doet er een paar animal cops bij en gaat in verkiezingstijd een potje slijmen bij ouderen in het bejaardentehuis, maar onder die geforceerde smile zit alleen maar frustratie en haat. Vreemdelingen moeten het land uit, of uitgeroeid, dat maakt hem geen moer uit. De geschiedenis herhaalt zich nooit op dezelfde manier, maar het is niet toevallig dat de verloren zoon in mijn boek, Patrick, deel uitmaakt van een soort SA-achtige beweging die zich bedient van intimidatie en geweld.'

Over Wilders zei je niet lang geleden: 'Ik vind: zo'n man mag je slaan. Dat lukt je niet, vanwege al die mannetjes die om hem heen staan, maar het zou wel het beste zijn.'

Veert op. 'Ja. Zo'n man mag je slaan, natuurlijk! Lijkt me heerlijk. Geen vuistslag, maar een corrigerende tik. Pets-pets-pets, zoals vrouwen in Franse films mannen tot de orde roepen. Kom even terug op de wereld, lul. Get real.

'Ik wil de ernst terug in de politiek. Het Binnenhof is een amusementsfabriek geworden met behoorlijk slechte cabaretiers. Zelfs Cohen zie je in de polonaise lopen. Ik vind dat de democratie is afgegleden. Ik wil serieuze politici met visie. Mensen in wie je vertrouwen kunt hebben. Cohen zou dat kunnen zijn, als hij niet zo raar doet. De oude Duitse bondskanselier Helmut Schmidt is een beter voorbeeld. Kettingroker, slimme man. Barack Obama is een genot, een gróót politicus. Mijn persoonlijke held is Vaclav Havel. Ik heb hem ooit ontmoet; hij komt voor in mijn roman. Ik bewonder zijn moed.'

In jouw roman zie je de hoofdpersoon, Herman Huizinga, verkruimelen onder de druk van intimidatie en geweld. 'Heel traag wil ik me voortbewegen, heel langzaam wil ik onthecht raken van alles wat nu mijn leven beheerst.' Het leek hem een mooi idee de zee in te lopen en dan als het ware langzaam van de wereld af te vallen.

'Ik kan me goed voorstellen dat mensen zo ver komen. Herman heeft de artistiek-romantische gedachte om de dood als ultieme vlucht te zien. Zo voel ik dat gelukkig niet.'

Integendeel, zou ik zeggen.

'Het wonderbaarlijke is: ik voel nu een maatschappelijke betrokkenheid die veel sterker is dan in de jaren zestig, toen die houding vanzelfsprekend was. Ik ben een laatbloeier. Overigens is de romantiek van de vlucht mij niet helemaal vreemd. Vijf jaar lang ben ik door het land gereisd om daar een mooi en vooral dik boek over te schrijven, Heel Nederland. Over de rivieren, de dorpen, de weilanden, de rijke architectuur. Ik ben van Nederland gaan houden. Dat wilde ik ook graag, denk ik. Mijn roman gaat meer over de Nederlanders zelf. Van wie ik minder hou.

'Weet je wat het rare en ambivalente is? Er is een enorme fatsoensrakkerij gaande. Ik bedoel dan al die mensen in De Wereld Draait Door en Pauw & Witteman die alleen maar positief zitten te doen. Ook zoiets: optimisme en pessimisme zijn ingeruild voor positief en negatief. Wat bent u toch negatief, zei iemand laatst. Hoezo, negatief? Ik vind dat een hol begrip. Ik ben pessimist! Daar zit nog een inhoudelijke weging achter.'

Je fulmineert tegen de tijdgeest - zonder ironie.

'Ik ben eerlijker geworden. In mijn woede, maar ook in een zekere gevoeligheid. Dat heeft mij in de roman geholpen bij het beschrijven van de Werdegang van Herman Huizinga. Ik durf... kwetsbaarder te zijn. Dat klinkt weer zo clichématig, maar zo is het gewoon.'

Zie je dat als vooruitgang?

'Ja. In interviews zou ik heel graag antwoorden geven à la Wim T. Schippers. Hij is de grootmeester van de ironie. Maar het blijft dan bij amusement, het gaat niet echt ergens over. Ik wil betrokken zijn bij wat er speelt in de samenleving. Ook al heb ik geen enkel vertrouwen in een goede afloop.'

Wat moet er gebeuren? Hoe werp je een dam op tegen xenofobie, angst en hufterigheid?
'Ik weet het niet. Echt niet.'

Begrijp me goed: een schrijver hoeft geen oplossingen aan te dragen. Maar voor een geëngageerde columnist en publicist die midden in de samenleving wil staan, komt het schraal over.
'Eerlijk gezegd denk ik dat er alleen maar een verandering van mentaliteit kan komen door een groot ongeluk. Een oorlog. Een totale crisis. Wilders als premier.'
    Het valt even stil. Hij denkt na. 'Je hebt wel gelijk. Het is schraal. Zo'n Verelendungstheorie staat me ook helemaal niet aan. Ik hoop dat de politiek zijn verantwoordelijkheid weer neemt. Dat politici gaan staan waar ze voor willen staan, hopelijk voor een open, nieuwsgierige, ruimdenkende wereld. Misschien moet het woord idealisme dan toch maar vallen. Een idealist gaat uit van het mooie, het ware en het schone - dat vind ik voor de mens wat te hoog gegrepen. Maar we moeten er wel naar streven, denk ik. Laat ik het Nieuw Idealisme noemen.'
    Ja, ik pleit voor een Nieuw Idealisme. Nu ik er zo over nadenk... Het is tijd om de ironie maar even in de ijskast te zetten en de ernst van de situatie onder ogen te zien.'

Hoe verhoudt zich dit nieuwe idealisme zich tot jouw cultuurpessimisme?
'Dat cultuurpessimisme moet ook in de ijskast, ook al is het tegen elk beter weten in. In de geest van het Nieuwe Idealisme moeten we ons verplichten cultuuroptimisten te worden.'

Zegt hij opnieuw zonder ironie.
'Anders wordt het toch nooit wat? In de jaren zestig was iedereen ervan overtuigd dat alles goedkwam. Dat was pure luxe. Daar kon ik makkelijk aan voorbijgaan. Nu niet meer. De overtuiging dat het goed komt is bittere noodzaak.'

De jonge Rik is nu stomverbaasd.
Lacht. 'Ik word nog een hippie op m'n ouwe dag! Ben ik toch nog een zonderling geworden.'


Tussenstuk:
Veelzijdig

Rik Zaal (geboren in 1945 in Groningen), ging na het gymnasium als leerling-journalist aan het werk bij het Nieuwsblad van het Noorden. Hij was voorts muzikant bij The Keys en Nicky and the Shouts. Begin jaren zeventig werkte hij als muziekmedewerker bij NRC Handelsblad. Later schreef hij ook voor de Volkskrant, Het Parool en de VPRO Gids. Voor de radio maakte hij programma's als VPRO-Maandag, Piet Ponskaart en Amigos de Musica. Voor de televisie was hij betrokken bij het zomerprogramma Piknic (VPRO) en Zaal over de Vloer (AT5). In 2002 publiceerde hij een reisgids over Spanje en in 2009 een toeristisch boek over Nederland. In november 2011 volgde de roman Verlorenzoon.com over een vader en zoon die tot elkaar zijn veroordeeld.


Naar Alfa wereld , Politiek lijst , Politiek & Media overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]