De Volkskrant, 08-05-2013, column door Rens van Tilburg, econoom .2010

Belasting 'uyt affectie'

Tussentitel: Voor links en rechts is zelfredzaamheid het nieuwe adagium

Belasting betalen noemde Arnon Grunberg onlangs in een voetnoot 'ruilhandel van het bedenkelijke soort'. Volgens hem is er niet veel veranderd sinds de tijd waarin belastingheffing niet meer was dan een eufemisme voor beroving door bandieten die in ruil voor de buit bescherming beloofden: 'Belasting betalen is een wettelijke plicht en daarom moet je het doen, of het een ethische plicht is, is echter twijfelachtig.' Het is een zienswijze die in vermogende kringen en onder fiscaal-juristen al langer bon ton is. Om de belastingdruk te minimaliseren, is alles toegestaan wat niet expliciet verboden is.

Tot mijn verbazing werd de weerzin tegen belastingbetaling ook breed uitgemeten in een links geŽngageerd gezelschap waarin ik mij onlangs bevond. De overheid, zo luidde de communis opinio, staat noodzakelijke veranderingen in de weg. Een overheid, belichaamd door ambtenaren die elke vernieuwing zien als een verstoring van de publieke orde. Ook hier klonk: de enige goede overheid is een kleine overheid. Zelfredzaamheid is het nieuwe adagium. We doen het zelf wel, via energiecoŲperatie, broodfonds en buurtzorg.

Een van de meest uitgesproken vertolkers van dit gedachtengoed is hoogleraar transitiemanagement Jan Rotmans. Een duurzaam Nederland is volgens hem meer gediend bij vijf 'kantelaars', mensen die van binnenuit een sector weten te veranderen, dan een parlementaire meerderheid die overtuigd is van de noodzaak om te vergroenen. Vraag niet wat de overheid voor jou kan doen, vraag de overheid aan de kant te gaan.

Nu is het zeker zo dat de ongekende spreiding van kennis, computers, sociale media en 3D-printers de burger tegenwoordig ongekende mogelijkheden biedt. En ja, het is voor niemand gezond om al te lang tegen de heersende politieke stroming in te roeien. Dus met de zoveelste rechtse premier die niets van duurzaamheid wil weten, is het verleidelijk je energie te richten op gelijkgestemden die wel wat willen.

Toch vrees ik dat de wetenschap van het transitiemanagement mede is gestoeld op een gevaarlijke dosis zelfoverschatting. De macht van het individu kent zijn grenzen, nog altijd. Zo werd tien jaar geleden het einde van softwaremonopolist Microsoft voorspeld. In hun vrije tijd knutselden computernerds kwalitatief superieure software in elkaar die ze vervolgens gratis beschikbaar stelden. Toch maken we nog altijd elk jaar onze licentiegelden over naar Seattle.

En dan is een besturingssysteem voor de computer nog peanuts vergeleken bij de huidige schuldencrisis, de vergrijzing en de overgang naar een duurzame economie. Stuk voor stuk opgaven van een ongekende omvang die geen vertraging verdragen. Ja, we kunnen en zullen meer zelf gaan doen, maar het lukt niet zonder een capabele en goed toegeruste overheid. Overheden worstelen ondertussen met een groeiende schuldenlast. Daarmee is belasting betalen niet alleen een wettelijke plicht, maar voor iedereen die de samenleving een warm hart toedraagt ook een ethische plicht.

Bedrijven en burgers die zich maatschappelijk verantwoord willen gedragen kunnen niet volstaan met 'we doen niets illegaals'. In de vette jaren is oogluikend toegestaan dat de mazen in de belastingwetgeving zijn opgezocht. Die tijd is voorbij. Zie de maatschappelijke verontwaardiging over multinationale ondernemingen die nauwelijks belasting betalen of rijke individuen die een lager percentage van hun inkomsten afdragen dan hun tuinman. De regels zullen veranderen, maar dat kost tijd.

Het kan ook anders, juist in tijden van nood. Martien van Winden beschrijft in zijn FinanciŽle canon van Nederland hoe, toen de Spanjaarden oprukten, Nederlanders meer inkomen opgaven dan ze hadden. 'Uyt affectie' met het vaderland schreef men op het aangiftebiljet. Ook nu zijn de gevolgen van de crisis voor iedereen zichtbaar. De ijverige tante die haar baan verliest, de talentvolle neef die niet aan de bak komt, de moeder voor wie geen zorg meer beschikbaar is, het kind dat zijn extra begeleiding op school verliest.

Uiteraard moet de overheid het belastinggeld goed besteden. En nee, niemand zal bij alle begrotingsposten staan te juichen. Overheden hebben als plaatselijke alleenheerser de neiging te groot en lui te worden. Juist daarom is een kritische en actieve betrokkenheid van de burger vereist. Vrij naar Karl Popper, die ons verplicht tot optimisme, omvat de ethische plicht tot belastingbetaling daarom tevens een gepaste liefde voor de overheid. Het beetje 'affectie' en 'tough love' dat nodig is om deze niet alleen goed bij kas, maar tevens bij de les te houden.


Naar Belastingmoraal, egoÔsten , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]