De Volkskrant, 11-12-2008, column door Max Pam jan.2007

De buurman die ook in ons zelf huist

Kuddegedrag staat niet hoog in aanzien, maar door gewoon achter een ander aan te tuffen, kun je vaak verstandige beslissingen nemen. Maar áls de kudde een fout maakt, is die fout meteen ontzaglijk groot.

Er zijn twee soorten wetenschappelijk onderzoek: een die bevestigt wat wij eigenlijk altijd al wisten en een die juist een algemene opvatting tegenspreekt. Wanneer uit onderzoek (Journal of Personality and Social Psychology) blijkt dat de kleur rood vrouwen aantrekkelijk maakt, dan verbaast dat niet. Ik ben ook geneigd achter een vrouw in een rood T-shirt aan te lopen.
    Opmerkelijk genoeg blijkt uit datzelfde onderzoek dat vrouwen andere vrouwen in het rood juist minder aantrekkelijk vinden dan vrouwen in het blauw. Zo’n houding valt te duiden als een mengeling van jaloezie en hypocrisie. Jaloezie is een oergevoel, dat zelfs honden schijnen te hebben. Volgens het vakblad Proceedings of the National Academy of Sciences willen honden die bij een beloning een poot geven ineens geen poot meer geven als hun buurhond wel een beloning krijgt, maar zij worden overgeslagen. Wordt de ene hond verwend, dan voelt de andere zich tekort gedaan en reageert knorrig. Maar in het onderzoek naar de vrouwen met rode T-shirtjes zit ook een element van hypocrisie: zelf in het rood gekleed gaan om door mannen aantrekkelijk gevonden te worden, terwijl het dragen van rode kleren bij andere vrouwen wordt afgekeurd.
    Een soortgelijk mechanisme speelt in het onderzoek van het PanelWizard en het Filosofie Magazine onder vijftienhonderd Nederlanders. Die kregen allerlei morele keuzen voorgelegd, zoals: mag je een roddel aan een kennis doorvertellen, moet je een vriend laten weten dat zijn partner vreemd gaat, of moet je er iets van zeggen als iemand in een winkel voordringt? Uit dat onderzoek zou blijken dat de Nederlander vindt dat hij zich beter gedraagt dan zijn buurman, wat ook betekent dat de buurman vindt dat hij zich beter gedraagt dan de volgende buurman.
   De verklaring voor deze paradox zit hem volgens de onderzoekers in de ‘terechte of verzonnen excuses’ die worden opgevoerd. Ook hier hebben wij te maken met een typisch menselijk mechanisme. Wij zijn geneigd tekortkomingen bij onszelf te zien als een incident, maar de feilen bij anderen te beschouwen als structureel. Wat bij onszelf alleen maar een vergissing is, is een slechte karaktertrek bij de ander. Wanneer wij bij onenigheid zelf mochten uitmaken wie er blaam treft, dan zouden wijzelf praktisch als vrije mensen door het leven gaan, terwijl de anderen worden opgescheept met torenhoge schuldbekentenissen.
    ‘De hel, dat zijn de anderen’, zei Sartre al.
    De buurman, die ook in ons zelf huist, zou je de vaste waarde kunnen noemen van zo’n beetje elk sociaal-biologisch onderzoek. Onlangs gaf het vakblad Current Biology aan mensen die voor een moeilijke beslissing staan de raad om even te wachten op wat de buren doen. Het blad baseert zijn advies op een onderzoek onder stekelbaarzen. Die nemen in een school verstandiger besluiten, dan wanneer zij in hun uppie rondzwemmen. Hetzelfde geldt voor spreeuwen en mieren. Ogenschijnlijk zonder onderling overleg bereiken deze dieren consensus. Kuddegedrag staat misschien niet hoog in aanzien, maar door gewoon achter een ander aan te tuffen, kun je vaak verstandige beslissingen nemen. De kredietcrisis toont aan dat die onbewuste notie toch nog altijd in ieder mens zit. De kredietcrisis toont ook aan dat, áls er door de kudde een fout wordt gemaakt, die fout meteen ontzaglijk groot is.
    De hersenen vormen uiteraard een breed terrein voor onderzoek dat innerlijke tegenspraken aan het licht brengt. Zo las ik gisteren in de krant dat het vakblad Intelligence binnenkort gaat onthullen dat intelligentere mannen ook over beter zaad beschikken. Hoe intelligenter hoe hoger de concentratie van spermacellen en hoe omvangrijker hun aantal tijdens de ejaculatie. Ook zouden de cellen beweeglijker worden naarmate hun eigenaar intelligenter is. Dat zou allemaal zijn aangetoond in onderzoek naar het sperma, dat Vietnamveteranen in 1985 hebben gedoneerd. Mijn persoonlijke ervaringen zal ik hier buiten beschouwing laten, maar helemaal verrassend vind ik deze politiek incorrecte waarneming niet.
    Toch begin je snel te twijfelen, want Intelligence heeft ook de IQ-tests nageplozen van Schotse soldaten uit de Tweede Wereldoorlog. Daaruit zou blijken dat Schotse gesneuvelde soldaten als jongetjes van elf jaar gemiddeld een hoger IQ bezaten dan de Schotse soldaten die de oorlog overleefden. Daarnaast bleek ook nog dat de Schotse mannen die niet in het leger waren gegaan gemiddeld hogere IQ’s hadden dan zij die wel tot het leger waren toegetreden, wat niet wegneemt dat van alle categorieën de gesneuvelden het hoogste scoorden op de intelligentietests. De overlevers waren de dommertjes die het gemiddelde IQ van alle soldaten omlaag drukten.
    Hoe moet je dat nou weer interpreteren?
    Een oorlog overleven, lijkt toch het intelligentste wat je kunt doen. Hoe slim ben je als je zo dom bent om je te laten doodschieten? Hebben intelligente mannen met hun betere zaad misschien weer minder gevoel voor gevaar? Jammer, dat ik niet intelligent genoeg ben om dit soort verbanden te doorgronden.


Naar Beslissingen, sociologisch, kudde , Beslissingen, sociologisch , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]