De Volkskrant Magazine, 05-03-2005, artikel van Eric Arends

Lachend kopje onder

Tuusentitels: De gemiddelde temperatuur zal met 1,5 tot 6 graden toenemen
                   Zeg 'broeikaseffect' en Nederlanders zinken weg in doffe apathie
                   'Ik zou willen dat Balkenende zich hier eens over uitsprak'

Geen vrolijk nieuws: vanaf 2030 gaat de Groenlandse ijskap smelten en loopt Nederland onder water. Hoe realistisch is deze onheilstijding en gaan wij milieuvervuilers ons leven nog eens beteren? 'Eigenlijk wordt al dertig jaar geroepen dat het vijf over twaalf is.'

De chef keek een beetje moeilijk 'Hoe maak je daarvan een verhaal voor het magazine?, vroeg ze. Haar scepsis was te verwachten en helemaal terecht. Het ging over een raar onderwerp. Zo'n onderwerp dat je eigenlijk beter niet hardop kunt noemen, omdat half Nederland er inmiddels onbedaarlijk van moet gapen.
    Het klimaat.
    Inderdaad: saai, abstract, uitgekauwd, ongrijpbaar. Zeer geschikt als studieobject. Of als onderwerp voor een doorwrochte serie in de wetenschapsbijlage. Voor een menselijke reportage in dit goedgemutste kleurenkatern, dat idealiter toch 'dicht bij de lezer' staat, blijft het klimaat een nogal heikel thema.
    'Misschien moet je iemand volgen die heel erg met het milieu bezig is, opperde een sympathieke collega. Maar wilden we het verhaal van zo'n fanaat lezen dan? Mwah, eerlijk gezegd liever niet
    Toch was er alle aanleiding voor debat. Het voorbije weekeinde had de redactie van Nova immers met ferme hand de noodklok over het klimaat geluid. 'Het is geen vrolijk nieuws, verkondigde presentatrice Clairy Polak, 'maar deze eeuw gaat het nog mis. De opwarming van de aarde is nu al niet meer te stoppen.
    Nova had een wetenschapper gevonden die een onafwendbare ramp voorzag. Tot 2030 was het leed door de opwarming van de aarde nog te overzien. 'Maar daarna gaat het mis; zei Dick Kroon, klimatoloog aan de Vrije Universiteit tegen de Nova-verslaggever. 'De Groenlandse ijskap gaat smelten, de zeespiegelstijging gaat met meters omhoog en dan kunnen de dijken het niet meer bijhouden en loopt Nederland onder water.'
    Alsof die woorden nog aan duidelijkheid te wensen overlieten, had de verslaggever de wetenschapper in het kille licht van een overheadprojector gezet. Het apparaat toonde een schrikbarende animatie waarop een groot deel van Nederland schoksgewijs blauw kleurde.
    'Met dit als gevolg?, vroeg de journalist
    'Met als gevolg dat het westelijke gedeelte onder water komt te staan; beaamde de klimatoloog. 'Onvermijdelijk'
    Dus ja, daar zit je dan op zaterdagavond, als jonge hoopvolle ouders met een biertje op de bank - toch wel vastgenageld ineens.
Want 25 jaar, dat gaan wij waarschijnlijk dus allemaal nog zelf meemaken, om nog maar te zwijgen over die lieve prachtige nakomeling die vijf meter verderop in haar ledikantje ligt te pitten. Het klimaat, dat grote monster dat zijn muil pas zou opentrekken als wij en onze kinderen al lang en breed onder de zoden liggen, blijkt nu plotseling al op de hoek van de straat te staan brullen.
    En het leken nog wel zulke veelbelovende dagen te worden, halverwege vorige maand, met dat Kyoto-verdrag. Eindelijk gingen we het broeikaseffect een beetje terugdringen. Weliswaar is er jarenlang over gesteggeld en gestreden, en belangrijke landen als de Verenigde Staten vertikken het nog steeds mee te doen, maar goed, de landen die wel meedoen zijn verantwoordelijk voor meer dan de helft van de totale uitstoot van die broeikasgassen, dus die hele ceremonie leek geen onzin. Maar net nu het verdrag in werking treedt, zeggen deskundigen op de Nederlandse televisie dat die reeks historische, internationaal bindende afspraken eigenlijk een lachwekkende vertoning is die het tij echt niet zal keren.

Gevaar
Is het echt zo erg als Nova schetste? En zo ja, moeten we ons dan niet vreselijk zorgen maken? Nu, op dit moment, massaal actie ondernemen? En waarom doen we dat dan niet? Straks gaan we met z'n allen lachend kopje onder, alleen maar omdat het klimaat een saai, abstract, uitgekauwd en ongrijpbaar onderwerp is. Dat slaat toch nergens op?
    Dus hoppakee, in naam van het nageslacht, maar wellicht dus ook van onszelf op naar het KNMI in De Bilt, waar Rob van Dorland duidelijkheid kan verschaffen over de vraag of we acuut gevaar lopen. Van Dorland werkt op de afdeling klimatologisch onderzoek en is auteur van het volgende rapport van het International Panel for Climate Change (IPCC), het onderzoeksteam van de Verenigde Naties dat de klimaatveranderingen in kaart brengt. Hij kan het dus weten. Dat weten andere media ook: Van Dorland wordt platgebeld om zijn oordeel te geven over het Kyoto-verdrag.
    Over de onheilspellende Nova-uitzending zegt hij: 'Dat is een beetje een doemscenario.
    Daar kun je twee kanten mee op. Enerzijds is het een doemscenario; het moet dus wel erg gek lopen wil het in 2030 werkelijk zo ver komen. Anderzijds is het dat maar een beetje; zo heel erg gek hoeft het dus kennelijk ook weer niet te lopen. Al met al geen reden om de vlag uit te hangen.
    Daar zal Van Dorland ook allerminst voor pleiten. 'Ik ga ervan uit dat Nederland de dijken en de Deltawerken op tijd zal kunnen aanpassen aan de klimaatveranderingen in deze eeuw, zegt hij vanachter zijn bureau op zijn werkkamer. 'Maar de vooruitzichten op termijn zijn wel verontrustend.'

Prettige bijkomstigheid
De vooruitzichten voor deze eeuw luiden aldus: de gemiddelde temperatuur zal, ondanks het verdrag van Kyoto, niet 1,5 tot 6 graden toenemen. Daardoor zullen in de poolgebieden ijskappen beginnen te smelten. Met als gevolg dat de zeespiegel gemiddeld 10 tot 90 centimeter stijgt - vooral ook omdat het oceaanwater door de opwarming uitzet. Daarnaast zal het meer gaan regenen - ongeveer 2 procent meer bij elke graad temperatuurstijging - omdat warmere lucht meer vocht opneemt.
     Dat is het grofweg. Op het eerste gezicht lijkt dat redelijk te behappen. Sterker, die temperatuurstijging is misschien meer een prettige bijkomstigheid dan een rampzalig fenomeen, in deze koele contreien. En die 90 centimeter waterstijging, tja, da's dus niet meer dan een doorsnee tuinhekje.
     Maar nu Van Dorland: 'Het gaat om gemiddelden. En dat maakt het toch wel beangstigend. Want als je uitgaat van 6 graden gemiddelde opwarming op aarde in honderd jaar, dan praat je over een zelfde temperatuurstijging die plaatsvond tussen de laatste ijstijd en nu. Dus als de temperatuur de komende eeuw inderdaad met 6 graden stijgt, betekent dit dat de mens blijkbaar in staat is om in honderd jaar tijd voor elkaar te krijgen wat de natuur in twintigduizend jaar tijd doet:
    Dat zou een ramp zijn, verklaart de klimaatspecialist. 'Het betekent dat grote partijen landijs zullen smelten. In het zuiden van Groenland ligt voor drie meter zeespiegelstijging aan ijs. En de verwachting is dat dat de komende duizend jaar smelt. Dat zou voor Nederland in het komende millennium een zeespiegelstijging van drie meter betekenen. Met het ophogen van dijken red je het dan niet meer.'
    Dus wordt het straks: Amersfoort aan Zee, en Zandvoort in Zee, hetgeen misschien wat onverschillig klinkt, maar zo is het ook bedoeld, want duizend jaar, wat moet je daarmee? Dat is toch veel te ver weg om je druk over te maken? Wat gebeurt er nu, zeg de komende twintig, dertig jaar? Wat gaan wij nog meemaken?
    'Grofweg kun je de getallen die gelden voor de komende eeuw interpoleren; zegt Van Dorland. 'Dus in 2030 zal eenderde van die stijging van 10 tot 90 centimeter zijn gerealiseerd. Dat is drie tot dertig centimeter. Drie centimeter, dan mogen we van geluk spreken. Maar dertig centimeter is toch wel merkbaar. Concreet betekent het dat de kans op stormvloeden groter wordt, groter dan is toegestaan volgens de regels van het Deltaplan en de rivierdijken. Dus zul je iets moeten doen aan kustverdediging.'

Kwetsbaar
Maar dan meldt Van Dorland iets opmerkelijks: de opwarming zoals die plaatsvindt as we speak, is niet nieuw. In de inter-glaciale periode, ruim honderdduizend jaar geleden, is de wereldgemiddelde temperatuur al eens anderhalve graad boven het huidige niveau uitgekomen. Toen zijn grote hoeveelheden landijs verdwenen. En tijdens het Krijt, zeg maar de tijd van de dinosaurussen, was het wel tien graden warmer dan nu. En zie: de aarde draait nog steeds.
    Het maakt derhalve geen bal uit, die hele opwarming, zou je graag concluderen - samen met de club broeikas-critici die de opwarming van de aarde liever toeschrijft aan processen in de natuur zelf. Jammer dan. Die conclusie is buiten de mens gerekend. Van Dorland: 'De aarde overleeft het wel. Maar we leven nu met zes miljard mensen op deze aardbol en die hebben zich vrij kwetsbaar opgesteld, want ongeveer de helft van hen woont in kustgebieden en rivierbeddingen: Temperatuurstijgingen zoals die in het verleden zijn voorgekomen, zouden daarom een pure ramp voor de mensheid zijn.
    Alle respect voor de noeste onderhandelaars die het anti-broeikaspact in elkaar timmerden, maar 'Kyoto' is inderdaad niet meer dan een symbolisch hupje vooruit - zoveel is na het gesprek met Van Dorland wel duidelijk. Deelnemende landen moeten in Zola, hun gezamenlijke uitstoot van broeikasgassen met 5,2 procent hebben teruggebracht ten opzichte van de uitstoot in 1990. Maar pas als we de uitstoot van broeikasgassen met 6o tot 8o procent terugbrengen, kunnen we de stijging van de temperatuur volgens de klimatoloog beperken tot maximaal 2 graden.
    Met andere woorden: warmer wordt het sowieso, en de schade is alleen te beperken als we collectief onze stinkende best doen. Dijken en duinen verhogen, stroken land rond de grote rivieren aanwijzen als overloopgebied waar overtollig water kan worden opgevangen. En tegelijkertijd geen grote hoeveelheden kooldioxide meer de lucht in jagen, anders is het alsnog dweilen met de kraan open.

Scepsis
Alleen: hoe krijg je dat voor elkaar? De Nederlander kan het klimaat bar weinig schelen. In elk geval voelt hij zich niet geroepen om massaal actie te ondernemen. Zeg 'broeikaseffect' en Nederlanders zinken weg in doffe apathie of vluchten veilig in ironie.
    Lees Henk Spaan maar. Daags na de uitzending van Nova schrijft de journalist-columnist hoe schokkend hij het vond - niet het broeikasnieuws als wel de 'ernstige aanval van paniek' die Clairy Polak overviel. 'Je zág gewoon bij de Polakjes thuis de zelfopblaasbare rubberboten met peddels klaarliggen in de gangkast; sneerde Spaan. Eerlijkheidshalve schreef hij niet helemaal uit te sluiten 'dat mijn positie op een vierhonderd meter hoge berg in hartje Frankrijk bijdroeg aan mijn scepsis.'
    Spaan is één met het volk, als het om het klimaat gaat. Leg de uitkomsten er maar naast van de NIPO-enquéte die het Wereld Natuur Fonds liet uitvoeren in 2003, het jaar met een van de warmste en droogste zomers ooit gemeten, met ouwetjes die ineens in groten getale het leven lieten, met de plotselinge dijkdoorbraak in Wilnis, kortom, met een hele trits curieuze verschijnselen der natuur.
    'De meeste mensen dachten wel dat het veranderende klimaat er iets mee te maken had, vertelt Eva van der Weiden van het WNF aan de telefoon. 'Maar op de vraag of ze zich er ook zorgen om maakten, antwoordden zeven op de tien mensen met nee.
    Hoe kan dat? En hoe verander je die zorgeloosheid cq. nonchalance, want zonder enig gevoel van urgentie komen we natuurlijk nergens.

Alarmistische toon
Op zoek naar een verklaring voor dit wonderlijke fenomeen kom je vanzelf terecht in Amsterdam-Watergraafsmeer, op de studiekamer van Jozef Keulartz, hoofddocent toegepaste filosofie aan de Wageningen Universiteit en bijzonder hoogleraar Duurzaamheid en Levensbeschouwing aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
    Keulartz publiceerde meermaals over het onderwerp. Hij richt zijn pijlen met name op de milieubeweging. Die heeft het publiek eenvoudigweg murw gebeukt. In plaats van adequate voorlichting te geven over de opwarming van de aarde, tetteren milieugroepen te lang op alarmistische toon dat het de verkeerde kant op gaat, zegt Keulartz. Met averechts gevolg.
    'Eigenlijk wordt al dertig jaar geroepen dat het vijf over twaalf is. Eerst dreigden de natuurlijke grondstoffen te worden uitgeput, toen was het de zure regen die desastreus zou zijn, zelfs de kwaliteit van ons sperma zou zo hard achteruit gaan dat we ons niet meer zouden kunnen voortplanten.
    'Dat stompt mensen af. Laatst nog gebeurde het met die film The day after tomorrow. Daarin laat de regisseur in één etmaal een nieuwe ijstijd aanbreken, wat volslagen lariekoek is. Maar Greenpeace zei: de film geeft een ijzingwekkend realistisch beeld van de mogelijke toekomst. En nu horen we weer dat Nederland over twintig jaar blank staat. Geen wonder dat mensen op een gegeven moment hun schouders ophalen en denken: tja, het zal wel.
    Eva van der Weiden van het WNF geeft toe dat 'niemand er meer van opkijkt' wanneer haar organisatie waarschuwt voor de gevaren van de klimaatverandering. Het zou daarom een stuk schelen als ook andere mensen, 'bijvoorbeeld politici en bekende Nederlanders' zich over het broeikaseffect zouden uitspreken.
    Maar mag zij er namens het WNF ook op wijzen dat deze hele problematiek gewoon erg moeilijk aan de man is te brengen? Het is een kwestie waarmee ook haar collega's worstelen: het klimaat is veel te ingewikkelde materie voor een leek, die daardoor maar nauwelijks kan bevatten dat de standaard dagelijkse douchebeurt, het schattige lampje in de slaapkamer en het retestrakke plasma televisiescherm er allemaal toe bijdragen dat een paar duizend kilometer verderop de ijskappen smelten.
    Ook het zogenoemde prisoner's dilemma speelt zo'n ondermijnende rol. Het werkt even simpel als desastreus: stel dat je eindelijk besluit om de wekelijkse boodschappen voortaan op de fiets te halen in plaats van met de auto, maar tezelfdertijd zie je je buurman fluitend in zijn Hummer stappen om met een megaverbruik van één op vijf zomaar even voor de lol een eindje te gaan karren - hoe vaak pak je dan nog de fiets omwille van het broeikaseffect? Precies, nul. Waarom zou je het jezelf moeilijk maken als de rest zich nergens iets van aantrekt?
    Bovendien, en dat ligt misschien wel ten grondslag aan alles: wetenschappers lijken zelf nog volop met elkaar over het onderwerp in de clinch te liggen. 'Zolang zij nog in discussie zijn, denk veel mensen: ik hoor het wel als ze er uit zijn, analyseert Madeleen Helmer van het Rode Kruis. (Het Rode Kruis? Is dat een milieu-organisatie dan? Nee, maar het Rode Kruis richtte drie jaar geleden een klimaatcentrum op omdat een groeiend aantal rampen rechtstreeks het gevolg is van extreme weersomstandigheden - wat op zichzelf al een teken aan de wand is.)

Zwakke kustplek
Enfin, genoeg gebeld. Callantsoog wacht. Als er ergens Nederlanders wonen die hun tijd ver vooruit zijn en zich wel degelijk rekenschap geven van de klimatologische gevaren, dan moet het langs de kust tussen Alkmaar en Den Helder zijn.
    Callantsoog geldt als een van de tien 'zwakke kustplekken' die de komende decennia worden bedreigd door de stijgende zeespiegel, meldde Het Journaal kort geleden. Wie halverwege de duintrap even halt houdt, begrijpt waarom. Slechts een ielig rijtje duinen scheidt de ruige zee van het kleine dorp. Tussen het Dorpsplein en het zoute water ligt hemelsbreed hooguit vijftig meter.
    'Amerikaanse wetenschappers hebben gezegd dat deze duinen hier voor 2o12 eraan gaan, zegt Nico ter Haak aan de bar van De Dorpstaveerne, dertig meter van de duinen. Dat zag hij anderhalf jaar geleden al, in een documentaire op Discovery Channel, en het verbaasde hem toen al dat er niet veel meer ophef over ontstond.
    Ter Haak, vader van de 2-jarige Fabiënne, bestiert met zijn vrouw Martine een kledingwinkeltje, even verder op het Dorpsplein. 'Ik maak me dus echt wel zorgen. Wij wonen hier onder aan de dijk. En de zee kan enorm verwoestend zijn, dat hebben we kort geleden gezien in Azië. Ik zou wat dat betreft liever twee kilometer landinwaarts wonen.'
    Dat er iets gaande is met het klimaat, merken de Callantsogers geregeld. Nu al moet een speciaal schip vanuit zee zand op het strand spuiten, om de bodem te verhogen. 'Dat is de laatste tijd steeds vaker nodig, zegt Ter Haak. 'Vorig jaar stond het water tijdens vloed een keer tot vlak onder de strandtent. Martine en ik deden er een kopje koffie en ineens stond dat water daar. Dat had ik nog nooit eerder gezien.
    Ze moeten de duinenrij gewoon flink verstevigen, vinden Nico en Martine. Aan de kant van de zee, maar als het moet aan de kant van het dorp, zelfs als daarvoor huizen moeten worden afgebroken. 'Er moet toch wat gebeuren; zegt Martine. Anders kunnen we straks allemaal een bootje aan de dakgoot binden.

Hebbedingetje
Leefde dat heldere besef maar wat breder. Wie weet laten we die plasma-tv dan lekker in de uitverkoop staan. En gooien we het bad niet elke dag tot de rand toe vol. Maar goed, er bestaan dus een paar nare obstakels, in de vorm van dat prisoner's dilemma en zo.
    Daarom maar eens een marketingman gebeld. Want als de boodschap niet aankomt via de klassieke folders en pamfletten, dan komt ie misschien wel aan via gelikte reclame-methoden.
    Fred Hagendoom is marketing-directeur bij de Nederlandse distributeur van Toyota, het merk dat vijf jaar geleden de Prius op de markt bracht, een auto die deels op elektriciteit rijdt. Hagendoorn zou toch moeten weten hoe je duurzame dingetjes soepel aan de man brengt. Maar de wetten van de marketing blijken niet voor elk product even makkelijk op te gaan.
    'Apple heeft van de iPod bijvoorbeeld een trendy hebbedingetje weten te maken', zegt Hagendoorn. 'Zo'n ding kost drie- of vierhonderd euro, maar dat maakt niemand iets uit, we hebben het gevoel dat we er gewoon een moeten hebben. Alleen zal dat met producten rond het thema milieu niet zo snel lukken. Kijk maar naar hybride auto's als de Prius. Die zijn pas na lange tijd een beetje geaccepteerd. De consument zegt in het geval van het milieu al snel. de overheid zal het wel regelen.
    Terecht?
    Zeer terecht, zegt Wim Turkenburg, wetenschappelijk directeur van het Copernicus
Instituut voor Duurzame Ontwikkeling en Innovatie aan de Universiteit Utrecht. Het klimaat en het broeikaseffect zijn volgens hem zulke omvangrijke thema's, dat regering en parlement het voortouw moeten nemen.
    Maar eerst even dit: Turkenburg heeft de uitzending van Nova 'wel drie keer teruggekeken' om klimatoloog Kroon te horen zeggen dat West-Nederland in 2030 onder water loopt. 'Ik dacht: zegt ie dat nou echt? Dat is onbestaanbaar. Onverantwoord. Ik heb begrepen dat hij zich enigszins onder druk voelde gezet, maar toch: dit kun je niet zeggen. Het is absolute kul dat alleen maar leidt tot defaitisme. Want als er toch niets tegen te doen is, wat zouden we dan nog doen om het tegen te houden?'
    Maar goed, het Nova-verhaal mag overtrokken zijn, er tekent zich ook volgens Turkenburg wel degelijk een drama af, waarvoor de individuele burger nauwelijks een oplossing zal vinden. Dus is de regering aan zet. Alleen, wat doet de regering? Die doet niks! En als ze wel iets doet, werkt het juist de andere kant op. Want in 2002 heeft ze feitelijk besloten: we stellen onze energiebesparingsdoelstellingen naar beneden bij, omdat we in 2012 toch wel voldoen aan de eisen van Kyoto. Met andere woorden: het is helemaal niet nodig om meer energie te besparen. Maar na 2012 moeten we juist stevig energie besparen. Want Kyoto is slechts een eerste kleine stap.'

Debat
Er bestaan volgens Turkenburg prachtige mogelijkheden om vervuilende energiebronnen op den duur te vervangen door schone energie. Zoals er ook veel meer schone gebruiksgoederen te produceren zijn dan nu gebeurt. De overheid zet er volgens hem alleen veel te weinig vaart achter.
    'Auto's zouden makkelijk 1 op 40 kunnen rijden. De techniek bestaat ervoor. Maar de
industrie moet dat wel willen. En dat gebeurt nog slechts mondjesmaat. Omdat er allerlei belangen spelen. De overheid zou de industrie gewoon moeten dwingen om met nieuwe technologie te komen. En daar zou ze zelf ook geld beschikbaar voor moeten stellen.'
    Er gebeurt volgens hem te weinig, omdat de oren en ogen al een tijdje op iets anders zijn gericht. 'Het publieke debat gaat niet over het klimaat; zegt Turkenburg. 'Dat hoor ik vaak van politici. Het debat gaat over terrorisme, over veiligheid op straat, over het moslimvraagstuk. Alle energie gaat daar naartoe, terwijl men een drama dat op langere termijn in mijn ogen veel groter is veel te weinig aandacht geeft.
    'Ik zou willen dat Balkenende zich hier eens over uitsprak. Hij toont geen enkele leiderschap op dit dossier. Helemaal niks heeft hij er nog over laten horen. Terwijl premier Blair in Engeland het initiatief gewoon naar zich toe trekt. Die zegt gewoon: we moeten naar nieuwe energiebronnen, want daar liggen kansen voor onze economie.
    Zou het helpen? Als de premier zijn beroemde 'verantwoordelijkheid' zou nemen, rijdt de buurman dan voortaan ook op de fiets naar de supermarkt, hoeven milieugroepen dan geen alarmistische verhalen meer te verkondigen, groeit de hybride auto dan alsnog uit tot trendy gadget, laten we het bad dan niet meer elke dag tot de rand vollopen, kunnen Nico en Martine ter Haak dan veilig met hun dochtertje in de duinen van Callantsoog blijven wonen, hoeft Nova dan niet meer de noodklok te luiden en is dit verhaal dan overbodig geworden?


Terug naar Linkse denkfouten, kernenergie , Politiek lijst , Hiërarchie sociologie  , of naar site home .