Interview Ben Verwaayen | De topman van British Telecom, tevens voorzitter van de commissie die het nieuwe VVD-verkiezingsprogramma schrijft, heeft veel kritiek op Nederland. 'Er is zo'n hoop chagrijn in de samenleving. Iedereen voelt aan dat het zo niet langer gaat.'

Het is tijd voor lef

Tussentitel: 'Nederland is een klein jochie dat boos naar de wereld kijkt, armpjes voor
                  de borst'

Weggeschoven tegen de verwarming onder zijn bureau staan drie abstracte kunstwerken. 'Afschuwelijk', zegt Ben Verwaayen wijzend op de oranje-groene vlekken. De Nederlandse topman van British Telecom heeft ze van de muur laten halen toen een tv-ploeg in zijn kantoor kwam filmen. 'Ik heb niet eens meer de moeite genomen ze terug te hangen.' Dat zijn voorganger Sir Peter Bonfield er een klein kapitaal voor neertelde, deert hem niet. De kale plastic ophanghaken die nu de muur ontsieren evenmin.
    Ben Verwaayen (54) heeft lak aan conventies. Ben Who?, reageerde de Britten sceptisch toen hij vijf jaar geleden aantrad als de nieuwe Chief Executive van BT. Anno 2006 is het Big Ben en Ben Hur. Aangesprokene wappert het eerbetoon luchtig weg. Liever begeleidt hij zijn bezoek na afloop van het gesprek persoonlijk naar de uitgang - 'nee, nee, het achterste poortje' - van het BT-hoofdkantoor in hartje Londen.
    Een paar maanden geleden werd hij uitgenodigd door de voetbalclub Arsenal voor de wedstrijd tegen Ajax. 'Het was bitter koud dus ik ging even langs huis om wat warmers aan te trekken, een gifgroen wollen vest. Wist ik veel dat in de bestuurskamer van Arsenal het jasje-dasje nog verplicht is. Ik kwam daar aan en dacht: ach, als ik nou een beetje hard aan dat vest trek is het net een jasje. Ik loop naar binnen, tweehonderd man aanwezig: je kon een speld horen vallen. De 73-jarige voorzitter stapt direct op mij af en zegt: je kunt ook heel vooruitstrevend zijn terwijl je toch de tradities blijft respecteren. Het was verdomme hartstikke koud buiten!'
    Hij is al bijna veertig jaar lid van de VVD. Geheel monogaam, nooit op een andere partij gestemd, nog zoiets tegendraads. 'Ik koos voor de VVD in 1968. Dat was absoluut not done in die tijd. Je werd toen als jongere geacht links te zijn.' Dat juist deze dwarse globetrotter - 'Ik zit soms meer in het vliegtuig dan op kantoor' - voorzitter is van de commissie die het VVD-verkiezingsprogramma gaat schrijven, mag volgens hem geen verbazing wekken. 'Nee, ik verveel me niet bij BT. Ik heb een grote mond. En als je een grote mond hebt, moet je daar ook de daad bijvoegen. Ik heb veel kritiek op Nederland, omdat het mij ter harte gaat. Ik werk dan wel in het buitenland, ik ben gewoon een Nederlander.'
    Verwaayen leidt een multinational, dus hij begint zijn analyse over wat er fout zit in Nederland, op mondiaal niveau. Heel, heel lang geleden, in de jaren tachtig, vertelt Verwaayen met een glimlach, had je Japan. 'Japan was een meester in het kopiëren van onze spullen. Toen zijn we in Europa allemaal weer naar school gegaan om betere spullen te maken, waarmee we vervolgens Japan uit de markt drongen.' En ze leefden nog lang en gelukkig, zouden velen er aan willen toevoegen.
    Maar niets is minder waar, stelt Verwaayen. 'Er is nu iets heel anders aan de hand. Niet alleen maken China en India betere spullen, ze maken onze spullen! Westerse bedrijven hebben op grote schaal hun productie uitbesteed. De naam van het bedrijf staat nog steeds groot op de gevel, maar het is een façade. Als je achter de voordeur kijkt, blijkt dat het werk elders gebeurt.'
    Hij werd onlangs zelf nog eens met zijn neus op de feiten gedrukt. 'Ik had een huishoudelijk product nodig en ontdekte daarvoor een prachtige Engelstalige website. Eén muisklik en ik dacht: dat moet ik hebben. Ik heb ze onmiddellijk gebeld en gevraagd of ik even langs kon komen. Dat was een beetje lastig: ze waren gevestigd in Moskou.'
    Wat je ziet, is niet meer wat het is, concludeert Verwaayen. 'Als consument profiteer ik van de globalisering. Ik koop voor weinig geld een prima dvd-speler, krijg hem misschien wel cadeau als ik een reisje naar Benidorm boek.' Ook de producent is beter af, want die kan concurreren met lagere kosten. 'Maar de vraag is wat de burger en het land ermee moeten. Banen verdwijnen, belastinginkomsten drogen op en we hebben geen antwoord!'
    Wee degenen, die denken met wat slimheid elders geproduceerde goederen hier van toegevoegde waarde te kunnen voorzien. 'Het idee dat kennis een exclusieve zaak is voor West-Europa en Amerika, is volstrekt bezijden de waarheid. India en China zijn magneten voor kennis. De beste mensen zijn niet meer te definiëren aan de hand van hun paspoort.'
    Eerste conclusie in de wereld volgens Verwaayen: erken hoe beroerd we er vandaag voorstaan, ontwikkel een wenkend perspectief en leg uit waarom de weg ernaartoe is geplaveid met pijnlijke saneringen.

Het kabinet wil ook steeds maar uitleggen. Misschien wil de burger de maatregelen noch het perspectief.
'Je kunt veel willen, maar sommige dingen zijn feitelijk zo. Ik wil ook niet dat het regent, maar hier in Londen regent het verduveld vaak. Perspectief krijgen, betekent harde keuzen maken. Dat zijn we in Nederland niet gewend. We kiezen en dan dempen we het af. Elke groep, soms bijna elk individu moet worden gecompenseerd. Sorry, maar dat gaat niet meer.'

Wie is verantwoordelijk voor die cultuur?
'Bovenal de politiek, daarna de belanghebbenden. Er zijn mensen van mijn generatie die zeggen: het is waar dat we achteruitgaan, maar we doen het langzaam en het is nogal comfortabel. Daarom kan ik mij vreselijk boos maken. Dat comfort geldt voor mij, maar zeker niet voor die 18-jarige allochtone werkloze en absoluut niet voor mijn 2-jarige kleinzoon. Het comfort van de generatie die het nu voor het zeggen heeft, is egoïstisch en onaanvaardbaar. Waren wij het niet die riepen dat de armoede in de Derde Wereld moest worden aangepakt? We zouden de mensen een hengel geven, zodat ze meer konden vangen. Wel, die hengel maken ze inmiddels zelf en ze vissen op sommige terreinen beter dan wij. Dat is goed voor de wereldeconomie, de koek wordt groter, maar niet noodzakelijkerwijs ons deel. Wij zijn zo verwend geraakt, dat we doen wat elke voetbalclub juist niet moet doen: houden wat we hebben, dus verdedigen. Als je alleen maar verdedigt, kun je nooit winnen, hooguit gelijk spelen.'

Hoe maken we van Nederland een Ajax of PSV?
'Aanvallen! We moeten aanvallen. We moeten van Nederland een aanvallende samenleving maken. Eentje die leuk is, waar je zin in hebt, waar het zin heeft ergens energie in te steken. Waar resultaat wordt beloond. Met een overheid die mensen niet langer beschouwt als een noodzakelijk onderdeel van haar procestheorie. Daarom ga ik het VVD-verkiezingsprogramma schrijven.'
    'Nederland is een klein jongetje dat boos naar de wereld kijkt, met zijn armpjes voor de borst; blijf van mijn speelgoed af, dat zijn mijn rechten. Maar er bestaat in de economie geen geboorterecht. Je zult je positie in concurrentie met andere wereldburgers, die het gelukkig een beetje beter krijgen, moeten bevechten. Met passie en energie. Als je niets doet, slaat iemand je een bloedneus.'

Gelukkig is de samenleving klaar voor harde ingrepen, weet Verwaayen. Kijk naar de websites van kranten, radio- en tv-programma's waar de burger zijn mening over de politiek wordt gevraagd. Honderden reacties levert dat op met een vrijwel identieke strekking: 'ze' in de Den Haag zijn zakkenvullers. 'Het onbegrip stuift er aan alle kanten vanaf. Er is zo'n hoop chagrijn in de samenleving. Iedereen voelt aan dat het zo niet langer gaat. Er vinden megaverschuivingen plaats waar we geen grip op krijgen.'
    Natuurlijk is er altijd wel een goed-weergelovige die zegt: volgend jaar gaat het iets beter. 'Ja, als je naar de economie kijkt, zal het volgend jaar conjunctureel een beetje beter gaan. Maar structureel hebben we een gigaprobleem. De demografie werkt tegen ons: we hebben minder mensen, terwijl we meer productie moeten krijgen. Als de koek niet groeit, zijn de sociale zekerheid en de zorg straks onbetaalbaar.'
    Tijd voor lef, stelt Verwaayen met vreugde vast. 'We moeten herdefiniëren wat goed is voor Nederland. Geen heibel krijgen, wordt nu als goed gezien. Dat klopt niet als we daardoor noodzakelijke keuzen geweld aandoen.'

Kom maar op met de heibel. Welke voorstellen doet u voor het VVD-verkiezingsprogramma?
'Eén: ik zal in de programcommissie pleiten voor slimme immigratie. Hoe meer waarde een immigrant voor onze arbeidsmarkt heeft, hoe meer punten hij krijgt, hoe makkelijker het voor hem is binnen te komen. In Engeland werken ze daarmee al, een bijzonder aanvallend systeem. Twee: de bestuurlijke dichtheid moet drastisch naar beneden. Er zijn in Nederland vijftienduizend gekozen politici - ik heb het niet over ambtenaren - die regels mogen opstellen! Daar gaat als het aan mij ligt de bijl in.'
    'Ten derde zijn er de dode gewichten op de economie. Dat zijn de fiscale druk, de sociale zekerheid, de regelgeving en de administratieve lastendruk. Dit kabinet heeft hartstikke goed werk verricht op het terrein van de sociale zekerheid. Vriend en vijand zijn het erover eens dat de verbouwing van de VUT, de WAO en de Bijstand nodig was.
    'Ik wil nu de fiscaliteit onder handen nemen. In mijn partij zeggen sommigen: als je meer dan 50 procent belasting betaalt, ben je onderdaan, betaal je minder dan ben je burger. Dat is iets om diep over na te denken. In de huidige afwentelcultuur is de overheid er voor alles en iedere uitzondering, en betaalt de burger daarvoor driedubbel en dwars . De overheid moet zich bezinnen op haar taken, met als uitgangspunt dat als zij minder gaat doen de burger zijn geld terugkrijgt. Werkgelegenheidsbeleid? De staat schept geen banen. Zorg van wieg tot graf? Een illusie.
    'Wat ik voorstel, is fiscale discipline: de overheid wordt periodiek getoetst of de burger waar voor zijn geld krijgt. Zo niet: taak afschaffen, geld terug. Dan kunnen de belastingtarieven misschien omlaag. Bij de bakker wil ik ook goed en lekker brood voor mijn euro's.'

Nog een dood gewicht: de hypotheekrenteaftrek.
'Haha, die suggestie was nog niet bij mij opgekomen. Als je sommige onderwerpen aanraakt, kun je de rest van je verhaal net zo goed in het Russisch schrijven, want niemand zal het lezen. Keuzen moeten relevant zijn, niet slechts de pennen in beweging brengen.'

Kent u de titel: Ruimte, respect en vooruitgang?
'Zegt me helemaal niets.'

Dat is de naam van het huidige VVD-programma, geschreven door voormalig Robeco-topman Korteweg. Dit lot wacht ook uw inspanningen.
'De kunst is relevant te zijn. Je kunt een prachtig document afleveren en vervolgens duizenden amendementen van alle partijafdelingen behandelen. Daar ben je maanden mee bezig, en dan belandt jouw stuk in de onderste la. Maar als je de kans ziet het juiste temperament erin te brengen, omdat je niet probeert het iedereen naar de zin te maken, heb je de kans relevant te zijn. Niet alleen voor de partij, maar voor heel de samenleving.'
    'Laat ik nog een tipje van de sluier oplichten van het verkiezingsprogramma: het starten van een onderneming moet straks in Nederland makkelijker zijn dan waar dan ook in Europa. Door het fiscaal te stimuleren, maar ook door allerhande belemmerende regels overboord te zetten.
    'Ja, dan gaat het over ontslagbescherming en sociale rechten. Allemaal heel erg eng, maar hard nodig. En leuk! We zijn in Nederland helaas op het punt beland dat mensen liever achter een overheidsloket zitten dan in hun eigen bedrijf.'

Sinds 1994 heeft de VVD bijna twaalf jaar in de regering gezeten, de PvdA acht jaar, het CDA vier jaar. Wie is verantwoordelijk voor dat ingedutte Nederland?
'Dat vind ik ontzettend flauw om te zeggen. Ik zit hier niet als historicus te beschouwen hoe het gegaan is. Mij is gevraagd het verkiezingsprogramma te schrijven. Dat doe ik zonder rekenschap af te leggen over het gevoerde beleid. Het is idioot goede ideeën af te schieten op basis van oud beleid.'

U heeft een grote mond en een relevant programma. U grijpt de uitdaging aan dat als minister uit te voeren?
'Het is ook heel uitdagend reisleider te zijn in een gevaarlijk land, dat ben ik ook niet gaan doen. Ik ben geen politicus en heb die pretentie ook niet.
    'Het is een onzinnige gedachte dat politicus zijn het hoogste goed is. Ik ben een burger die een bijdrage levert aan de maatschappelijke discussie. Dat debat kunnen we toch niet aan politici alleen overlaten?'

Over welke kwaliteiten moet een politicus anno 2006 beschikken?
'Het is een heel moeilijk vak. Je brandt snel op. Fnuikend is de steeds verdergaande specialisatie. Specialisten knokken zich dood op de vierkante millimeter. Politici moeten authentieke generalisten zijn met de moed en het lef voor scherpe keuzes. Ze dienen het algemeen belang, niet dat van een individu of een belangengroep. Niet makkelijk want burgers zijn steeds mondiger. Een druk op de knop en ze hebben alle info. Het grote smoezenboek bestaat niet meer voor politici.'

Balkenende is authentiek en heeft moed getoond. Toch scoort hij slecht in de peilingen.
'Dat laat ik graag aan het CDA over. Ik ben hun coach niet die zoals bij het schaatsen met twee bordjes omhoog staat: 37 punt 6, laatste ronde. VVD-kandidaatlijsttrekker Rutte heeft het volgens mij wel: hij inspireert en communiceert.'

Rutte lijkt erg op PvdA-leider Bos. Is één Bos niet genoeg voor de VVD?
'Dat vind ik oppervlakkig. Ja, ze zijn allebei man, hebben tanden en dragen geen das. Maar laat Bos eerst maar eens bewijzen dat hij ergens voor staat. Bos heeft een aardig boekje geschreven, maar het is niet meer dan een boekje. Hij beschrijft de keuzen, maar maakt ze vervolgens niet. Het klinkt misschien vreemd maar als ik hier in Engeland had mogen stemmen, had ik voor Blair gekozen. Geen enkele twijfel. Hij bracht echt een gevoel van verandering en perspectief. Helaas is daarvan nu weinig meer over. Politiek elan is kennelijk net als dagmelk: beperkt houdbaar.'

Terwijl de lift van zijn kantoor op de negende verdieping naar beneden zoeft, legt Verwaayen uit waarom aanvalslust in Nederland beperkt blijft tot wat gamen op de pc. 'In de jaren vijftig was er een heel populair boek: Hoe hoort het eigenlijk van mevrouw Groskamp-Ten Have, zeg maar miss Etiquette. Een bundel met fatsoens- en gedragsregels die je uit het hoofd moest leren. In ons privé-leven hebben we die bundel buiten de deur gezet, maar maatschappelijk klampen we ons vast aan duizenden regeltjes. De samenleving is een beetje mevrouw Groskamp-Ten Have geworden.'


Tussenstuk:
Exportproduct
Ben Verwaayen (54) wordt wel het belangrijkste exportproduct van de Nederlandse managementschool genoemd. Hij werd op 11 februari 1952 geboren in Driebergen. Op heel jonge leeftijd sloot hij zich al aan bij de VVD. Hij studeerde rechten en internationale politiek aan de Universiteit van Utrecht, maar hij was een matige student. Tijdens zijn studiejaren werd hij lid van de Nieuwe Kiezerswerkgroep van de VVD. En tussen 1983 en 1990 zat hij in het hoofdbestuur. Hij organiseerde meerdere verkiezingscampagnes voor de partij.
    In 1975 trad hij als manager pr in dienst van ITT Europe. Hij was geen carrièrejager ('carrières zijn niet maakbaar die worden je gegund', is een van zijn lijfspreuken), maar werd daar in 1983 executive vice-president en directeur operationele zaken.
    In 1988 stapte hij over naar wat toen nog Koninklijke PTT Groep heette en werd de drijvende kracht achter de privatisering en beursgang van het bedrijf. Samen met Ad Scheepbouwer maakte 'de prediker van de vrije markt' van de PTT een modern bedrijf. Terwijl Scheepbouwer het postbedrijf leidde, vormde Verwaayen de telefoondienst om in KPN Telecom.
    In 1997 verhuisde hij naar de oostkust van de VS, waar hij als tweede man achter Rich McGrinn Lucent Technologies een nieuwe mondiale impuls moest geven. Het bedrijf groeide en bloeide totdat in 2000 de internetzeepbel knapte. Anderhalf jaar later werd Verwaayen de nieuwe Chief Executive Officer (CEO) - de hoogste baas - van British Telecom.


Terug naar Houding top V , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of naar site
home .