volkskrant.nl, 28-01-2018, door Thomas von der Dunk, cultuurhistoricus  uitleg of detail  

Opinie op Zondag - Had u graag aan de Mussertallee gewoond?

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een club van acht auteurs. Eerder vandaag historicus Arnout Brouwers, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.


Tussentitels: Balthasar Geraerds werd in Delft gevierendeeld, daarbij vergeleken is steniging op z'n Afghaans een betrekkelijk milde dood
Tegenover Piet Emmers historiserende relativering staat het idee van duurzame blanke schuld van Gloria Wekker
Een veel grotere bedreiging voor het nationale geheugen dan vermeende 'politieke correctheid' vormen bezuiniging, privatisering en commercialisering


Heeft Nederland nu na een halve eeuw weer zijn eigen Historikerstreit? De vorige betrof de Opstand, waarbij de emanciperende katholieken tegenover het dominante liberaal-protestantse geschiedbeeld hun eigen zetten, niet met de Geuzen, maar met de Martelaren van Gorkum (slachtoffers van de Geuzen) in het middelpunt. Met de secularisering vanaf de jaren zestig verloor die aan politieke splijtkracht. En de huidige betreft het koloniale verleden in de meest brede zin, dat Nederland toen met haar aftocht uit Nieuw-Guinea voor altijd achter zich gelaten meende te hebben.

Er gebeurt nu, wat met de Tweede Wereldoorlog niet gebeurde, omdat het kwaad toen van buiten kwam, 'wij' - behoudens wat landverraders - aan de goede kant stonden, en de boosdoeners niet met straatnamen of standbeelden zijn vereerd. Nu gaat het juist om degenen, aan wie die eer wel ten deel is gevallen en die als onze voorouders ons historisch zelfbeeld bepalen. Hier helpt dus niet de oude afweerreflex, die ten aanzien van
'40-'45 zo goed werkte: dat het ons als een soort natuurramp is overkomen en dat we dus na afloop als natie gewoon weer verder konden gaan waar we vijf jaar eerder waren gebleven.

In de discussie over de slavernij zijn Piet Emmer en Gloria Wekker tot de bekendste tegenpolen uitgegroeid. Volgens de eerste moeten we alles in zijn tijd zien en niet met onze huidige morele maatstaven beoordelen. Slavernij was tot voor twee eeuwen algemeen verbreid en algemeen geaccepteerd, ook buiten het Westen, en zeker niet altijd raciaal gekleurd; de sterftecijfers waren op de slavenschepen onder de bemanning niet lager dan onder de slaven; hun barbaarse behandeling past in een algemener patroon, gezien de ook in Nederland toen gangbare strafrechtelijke praktijken die wij nu vooral met Saoedi-Arabië associëren; ook op de Dam werd vrolijk menige hand afgehakt en Balthasar Geraerds werd in Delft gevierendeeld. Daarbij vergeleken is steniging op z'n Afghaans een betrekkelijk milde dood.



Jede Konsequenz führt zum Teufel

Tegen zulke feiten valt weinig in te brengen, maar het raakt niet de inmiddels gerezen kernvraag, hoe wij met de blijken van vroegere verering van de daders moeten omgaan. Tegenover Emmers historiserende relativering staat het idee van duurzame blanke schuld van Wekker en de haren, die hier een moreel absolutisme bepleiten: wat nu fout is, deugde ook toen al niet, waarbij zij bovendien mede naar toenmalige critici (die er zeker waren) kunnen verwijzen. Verontschuldiging op basis van tijdgebonden morele normen zien wij ook niet graag in het geval van de Holocaust, die dan als legitiem voor de Duitse cultuur van anno 1944 zou moeten worden beschouwd.

Een soortgelijke botsing tussen relativisten en absolutisten bestaat eveneens inzake de hedendaagse westerse waarden van democratie en rechtsstaat, die dan door laatstgenoemden tot universele worden verklaard en tegenover niet-westerse culturen, met name de islamitische, worden ingezet. Allah vormt voor vrouwenonderdrukking geen excuus! Tegenover een al dan niet zie-het-in-zijn-tijd staat hier een al dan niet zie-het-in-zijn-cultuur. De interessante paradox is dat de fanatiekste absolutisten in dit geval al snel de fanatiekste relativisten in het andere zijn, en omgekeerd.
Het slavernijdebat illustreert zo een oud Duits dictum: jede Konsequenz führt zum Teufel. Een klinisch historisme praat uiteindelijk alles goed: dat is ten opzichte van de slachtoffers inhumaan. Een klinisch moralisme veegt het hele verleden als ontoereikend van de kaart: dat is ten opzichte van de daders arrogant. Het laat alle omstandigheden en onmogelijkheden buiten beschou­wing, eist van onze voorouders dat zij zich buiten de geschiedenis zouden hebben geplaatst. Alleen wie hier zonder zonde is, werpe de eerste steen.



Hitlerhofje

Leerzaam is de verdediging van de slavernij door de plantagehouder in het toneelstuk Die Neger-Sclaven van August Friedrich von Kotzebue uit 1796. Diens rationele argumentatie komt vrijwel naadloos overeen met die, die verder vast heel fatsoenlijke mensen nu vaak voor hun handel hanteren als het om arbeidsomstandigheden in Bangladesh of het wereldkampioenschap in een door semi-slaven gebouwd stadion in Qatar gaat: we kunnen niet zonder, we kunnen er toch niets aan veranderen, en de anderen doen het ook.

Maar laten we tevens bij alle opwinding over naamsverandering van een Coenschool of verplaatsing van een derderangs buste naar een depot, één ding niet vergeten: ook ten onzent is er wel eens wat omgedoopt als dat politiek opportuun werd geacht. De Katholieke Universiteit Nijmegen werd Radboud Universiteit, de aan onze medebevrijder gewijde Amsterdamse Stalinlaan Vrijheidslaan. Een veel grotere bedreiging voor het nationale geheugen dan vermeende 'politieke correctheid' vormen bovendien bezuiniging, privatisering en commercialisering; men hoeft maar te denken aan het spoor van vernieling dat Halbe Zijlstra als staatssecretaris van cultuur indertijd dreigde te trekken met sluiting van Slot Loevestein en Huis Doorn. Het Muiderslot staat nu met dank aan de door zijn partij heilig verklaarde markt in sommige folders als Amsterdam Castle te boek. Floris V moest eens weten.

En o ja, het is, dat het er indertijd nooit van gekomen is (in het buitenland wel): maar had U graag aan de Mussertallee of in het Hitlerhofje gewoond?



Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.



 Red.:



Naar Cultuur, multiculturalisme, cultuurverraad , Cultuur, multiculturalisme ,  Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]