De Volkskrant, 08-01-2018, column door René Cuperus, cultuurhistoricus 2010



Optimisme versus populisme

Tussentitel: Veel van het onbehagen kan worden teruggevoerd op naïef optimisme

Het debat over de toekomst van Nederland is zich aan het verplatten. Het gaat er tegenwoordig om of je optimist bent of pessimist. Twee smaken. Zwart of wit. Hoe simpel wil je het hebben?

Pessimisten zijn de populisten, die Nederland naar de verdoemenis zien gaan. Zij baseren zich op fake news en doen aan volksophitsing. Zij zijn de luidruchtige hysterici die menen dat we aan de vooravond staan van de Apocalyps. Dat het Avondland ons ontvalt.

Daartegenover staat dan de vrolijke Niets-aan-de-Hand-school: het gaat allemaal geweldig in Nederland. Met mij gaat het goed, dus met iedereen gaat het goed. We leven in een van de gelukkigste landen ter wereld. Ophouden dus met zeuren. Noem ons een land waar je liever wil wonen? Nou dan.

Ik kan weinig met deze identiteitspolitiek gebaseerd op humeur en temperament. Ik snap Bert Wagendorp wel die in de zaterdagkrant (Opinie, 6 januari) volgens dit zwart-witschema een lans brak voor 2018 als blakend jaar van het optimisme, en die het maatschappelijk onbehagen als waanbeeld wegzet. Hij sluit naadloos aan bij de massale opluchting die net voor de jaarwisseling te horen was bij het uitkomen van het rapport De sociale staat van Nederland van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Nederland is het populistisch negativisme zat. Wil weer moed ingesproken krijgen.

Dat SCP-rapport is de bijbel van de Niets aan de Hand-school. Immers: Nederland zou er de laatste 25 jaar op alle denkbare vlakken en terreinen alleen maar op vooruit zijn gegaan. Zie je nou wel. Leve de vooruitgang! Al dat gesomber en maatschappelijk onbehagen is nergens op gebaseerd. Fopnieuws, aangeblazen door zwartgallige media en populistische volksmenners.

Het is op zich toe te juichen dat er een correctie komt op de apocalyptische toekomstbeelden van de Wildersen en Baudets, ook nog eens rechts-populistische en nationaal-conservatieve clubs die hun afgrenzing naar extreem-rechts absoluut niet op orde hebben. Uitstekend dat zij gedwongen worden hun alarmistische voorspellingen eens serieus te beargumenteren en onderbouwen.

Maar mijn probleem met het verplichte vooruitgangsdenken van de Niets-aan-de-Hand-school is dat dit zo vloekt met de talloze jaaroverzichten en vooruitblikken die we de laatste weken weer over ons kregen uitgestort. Daarin ben ik heel wat somberte tegengekomen. Niet van populisten, maar van experts.

Ik laat me dan ook niet vangen in een dogmatisch pessimistisch of optimistisch kamp, maar reken me tot de grote groep 'bezorgde tevredenen'. Redelijk tevreden over het eigen leven en over Nederland, maar zich zorgen makend over de komende 25 jaar. Of het allemaal wel zo blijft. Vooral in de rest van de wereld.

Geopolitiek staat het er helemaal niet zo lekker voor. Er huist een ontoerekeningsvatbare president - met grote knop - in het Witte Huis. In veiligheidskringen wordt openlijk gespeculeerd over een nucleair conflict in 2018 op het Koreaans schiereiland. Dan is daar een door de vluchtelingencrisis aangetast Europa. 'Stabiliteitsanker' Duitsland is instabieler dan ooit, inclusief de positie van Merkel. En tussen Oost- en West-Europa is een culturele breuklijn ontstaan, ook in termen van liberale democratie en autoritarisme.

Het rechts-populistisch momentum mag dan over zijn hoogtepunt heen zijn, het is een veeg teken dat op de eerste golf van globalisering en digitalisering al zo heftig met een volksopstand van maatschappelijk onbehagen werd gereageerd. Als we de analisten en seminars mogen geloven, staan we aan de vooravond van een enorme nieuwe boeggolf van innovatie en verandering. De millennials zijn de proefdieren van de hyperflexibele wereld. Welke tegenreactie zal de energietransitie gaan oproepen, of de robotisering? Hoe denkt de zonnige Niets-aan-de-Hand-school hier bevolkingsmeerderheden voor te enthousiasmeren?

Niemand is tegen optimisme. Maar naïef of ondoordacht optimisme kan wel schade aanrichten. Veel van het maatschappelijk onbehagen kan worden teruggevoerd op onverantwoord optimisme over globalisering, Europese eenwording, financieel kapitalisme en migratie.

Vitale samenlevingen kunnen ingrijpende verandering meestal goed verwerken. Maar onze van zijn traditionele ankers losgeslagen samenleving lijdt aan oriëntatieverlies. Politiek en cultureel varen we op de tast. Dat vraagt om wijze gematigdheid, niet om ongeremd optimisme. De wereld wordt niet bezworen met zijige TED-talks.


Web:
Bent u een optimist of een pessimist?

René Cuperus rekent zicht tot de grote groep 'bezorgde tevredenen'
TT:
Noem ons een land waar je liever wil wonen? Nou dan
Ik laat me niet vangen in een dogmatisch pessimistisch of optimistisch kamp
Welke tegenreactie zal de energietransitie gaan oproepen, of de robotisering?
Politiek en cultureel varen we op de tast - dat vraagt om wijze gematigdheid, niet om ongeremd optimisme



Red.: 
 

Naar Onderwijsbeleid, lijst , Rijnlands beleid , Rijnlands beleid, overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]