De Volkskrant, Vonk, 09-11-2013, door Sterre Lindhout .2013

Racisme | Is Nederland het nieuwe Oostenrijk?

Nu zegt echt iedereen wat hij denkt


De een wil niet terug in het politiek correcte hok. De ander neemt het niet meer dat allochtonen de kop van jut zijn.


Tussentitels: Tolerantie wordt pas echt interessant als ze op de proef wordt gesteld, als de machtsverhoudingen verschuiven

In sprookjes gebeuren belangrijke zaken vaak drie keer. Dan weet zelfs de minst scherpzinnige toehoorder: het is menens. Nederland werd drie keer beschuldigd van racisme, drie keer in twee weken tijd. De Raad van Europa vond dat Nederland discrimineert op de arbeidsmarkt, de Verenigde Naties openden de aanval op Zwarte Piet en Amnesty beschuldigde de politie van etnisch profileren, het op kleur selecteren van potentiële verdachten.

Onze economie, onze cultuur en onze politiemacht, deel van onze overheid: daar zaten ze, naast elkaar in het beklaagdenbankje.

Onze reactie? De nationale ombudsman sprak er schande van, maar verder bleef het in de omgeving van het Binnenhof opvallend stil. Ja, Mark Rutte kwam met een in zijn onpeilbaarheid welhaast Cruijffiaanse uitspraak: 'Zwarte Piet, dat zegt het al, die is zwart.'

Waar Den Haag zijn toevlucht nam tot struisvogelpolitiek, trok een boze meute uitgedost als Zwarte Pieten, met de gehekelde rode lippen en gouden oorringen, naar het Malieveld, als pauwen die hun staartveren tentoonspreiden om hun territorium af te bakenen. Ze waren boos op Verene Shepherd, de buitenlander die kritiek durfde te hebben op 'ons onschuldige kinderfeest'.

Schrijver Arnon Grunberg vergeleek de Nederlandse reactie op de beschuldigingen met die van de Oostenrijkers in de jaren tachtig toen Kurt Waldheim, voormalig secretaris-generaal van de VN en beoogd Oostenrijks presidentskandidaat, bleek te hebben gelogen over zijn rol in de Tweede Wereldoorlog. 'Schande!' riep de wereld: een oorlogsmisdadiger als president! Maar de Oostenrijkers kozen Waldheim doodgemoedereerd tot premier en waren boos op degenen die deze keuze durfden bekritiseren.

Is Nederland inderdaad het nieuwe Oostenrijk?

Er zijn verzachtende omstandigheden. Op alle drie de beschuldigingen valt één en ander aan te merken. Verene Shepherd bleek niet heel goed op de hoogte van het sinterklaasfeest en was vrij losjes aan de VN verbonden, het rapport van de Raad van Europa was in de eerste plaats een spiegel van ons eigen waterdichte monitoringsysteem voor racistische uitingen en wat Amnesty ons vertelde, was eigenlijk geen nieuws.

Maar toch. De reacties leggen een conflict bloot dat over meer gaat dan Zwarte Piet. Maar waarover precies? Waar komt de agressie vandaan?

Onderbuik
Je kunt het zien als momentum van de onderbuiksprekers, de voorlopige apotheose van de aanval van het ontevreden autochtone volksdeel, dat sinds een jaar of tien de multiculturele samenleving belegert. Het is het gevolg van de weg die Frits Bolkestein insloeg toen hij eind jaren negentig het politiek correcte denken aanwees als schuldige voor de mislukte integratie van allochtone Nederlanders.

In de Multatuli-lezing in 2000 verkondigde Bolkestein dat 'een multiculturele samenleving geen realistische en geen wenselijke optie is'. Hij haalde bij die gelegenheid Paul Schnabel aan, toenmalig directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, die op basis van cijfers stelde dat immigranten die zich het meest aanpassen aan de Nederlandse cultuur de succesvolste zijn. 'Het zijn harde woorden', schreef Bolkestein in 2000 in NRC Handelsblad, 'maar er schuilt volgens mij veel waarheid in.' Eerder in hetzelfde jaar had socioloog Paul Scheffer Nederland gewaarschuwd dat zich een multicultureel drama voltrok - zonder dat de Nederlandse politiek een vinger uitstak.

Pim Fortuyn, de man die, in de woorden van zijn volgelingen, 'eindelijk durft te zeggen wat wij al jaren denken', bracht de boodschap van Bolkestein naar de vinexwijken en galerijflats. Daarmee stond het eerste decennium van de 21ste eeuw definitief in het teken van het Grote Benoemen. Nederlanders mochten zeggen dat Antillianen crimineel waren en Marokkaanse hangjongens overlast veroorzaakten.

Planbureaus en onderzoeksinstituten zijn meer en openlijker gaan benoemen: we onderzoeken hoeveel uur Nederlandse televisie elke minderheid kijkt, welk percentage een bijstandsuitkering heeft en welke minderheid het hoogst staat in de criminele statistieken. En daar blijkt steeds: minderheden staan boven aan de rijtjes waarvan je het liefst de hekkensluiter wilt zijn. Dergelijke gegevens werden in de jaren negentig ook al verzameld, maar de schroom om ze wereldkundig te maken was veel groter dan nu.

Het doorbreken van het taboe op benoemen leidde in sommige gevallen tot opener debat en effectiever beleid, maar ook tot politieke exploitatie van de vooroordelen over minderheden. Vooral door de LPF, Trots op Nederland en de PVV, maar ook door andere partijen, als dat hun zo uitkwam. Ook de racistische scheldpartij op het Twitter-account van zangeres Anouk, die naar aanleiding van haar kritiek op Zwarte Piet veelvuldig 'negerhoer' naar haar hoofd kreeg, kun je zien als uiting van deze post-politiek correcte houding.

Schrijver Hafid Bouazza heeft er geen bezwaar tegen. 'Die Nederlanders hebben de hele jaren negentig hun mond moeten houden. Nu zijn ze mondiger geworden en ik vind dat toe te juichen. Waarom moeten zij wel akkoord gaan met het Suikerfeest, hoofddoeken en ritueel slachten, maar zette de Haagse Hogeschool vorig jaar geen kerstboom neer omdat dat kwetsend zou zijn voor moslims? Ik begrijp wel dat die mensen denken: van Zwarte Piet blijven jullie af.'

Bouazza heeft liever openlijke discriminatie dan een terugtocht naar de naar zijn idee hypocriete jaren tachtig en negentig. 'Als je oog in oog stond met een neger mocht je niet zeggen dat hij zwart was. Zo van: 'o, ben je een neger? Echt waar? Het is dat je het zegt, anders had ik het nooit ontdekt. Ik let namelijk niet op kleur.' Dat is toch onzin! Dan liever een wereld waarin groepen mensen elkaar eerlijk uitschelden. Het leven is nou eenmaal geen high tea.'

Rapport Amnesty
Dat de politie, gevoed door deze rijtjes, etnisch profileert, vindt Afshin Ellian, rechtsgeleerde en criticaster van het begrip integratie, niet raar. Etnisch profileren is in Nederland overigens niet verboden, er moet alleen een gegronde reden voor zijn. Volgens Amnesty is die er meestal niet en handelen agenten dus uit racistische motieven.

'Zo'n Amnesty-rapport heeft weinig zin', vindt Ellian. 'Als onschuldige jongeren elke week worden aangehouden door de politie is dat vreselijk, maar het is ook vreselijk als de samenleving niet bereid is te kijken wat daar achter zit, wat de oorzaken zijn. Die moeten we aanpakken, in plaats van de politie te beschuldigen. Door te roepen 'schande, racisme' los je niets op.' De oplossing zit volgens Ellian vooral in beter onderwijs, meer banen voor allochtone jongeren, maar ook gedragsverbetering en zelfkritiek onder immigranten. Als mensen werk hebben en de criminaliteitscijfers dalen, hebben autochtone Nederlanders minder munitie voor hun woede.'

Je kunt het ook 180 graden draaien. Je kunt stellen dat de aanval niet is ingezet door ontevreden autochtone Nederlandse, maar door emanciperende minderheden.

De woede die zich de laatste weken openbaarde, is volgens antropoloog Sinan Çankaya een gevolg van het voortschrijdende emancipatieproces. Çankaya, werkzaam aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in diversiteitsbeleid, ziet dat immigranten zich niet langer willen aanpassen aan de Nederlandse cultuur, maar mede willen bepalen wat die cultuur inhoudt. 'Wat zichtbaar wordt in bijvoorbeeld de woede over Zwarte Piet, is de machtsstrijd tussen de oorspronkelijke bewoners van Nederland en nieuwkomers om de vraag: wat is de Nederlandse cultuur en door wie wordt die bepaald?'

'Nederlanders zien hun eigen cultuur als superieur aan de culturen van minderheden', zegt Çankaya. 'Die visie wordt door het hele politieke spectrum gedeeld.'

In zijn Multatuli-lezing uit 2000 noemt Bolkestein 'een aantal fundamentele politieke beginselen', voortgebracht door de Verlichting: scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting, verdraagzaamheid en non-discriminatie. Hij stelt dat dit producten van de Europese geschiedenis zijn, 'waarvoor het liberalisme universele geldigheid en waarde claimt'. En direct daarna: 'De islam heeft wat dat betreft een povere staat van dienst.'

Vanuit die gedachte verwachten we volgens Çankaya van immigranten dat ze zich conformeren aan de 'betere' Nederlandse cultuur. Natuurlijk mogen nieuwkomers bepaalde gebruiken behouden - dat bewijst volgens autochtone Nederlanders hun tolerantie. Maar zoveel mogelijk assimilatie is het streven.

'Maar tolerantie wordt pas echt interessant wanneer ze op de proef wordt gesteld', zegt Çankaya, 'wanneer de machtsverhoudingen verschuiven, zoals nu.' Immigranten willen ook culturele gelijkwaardigheid, willen af van elementen van de Nederlandse cultuur die hen storen of kwetsen.

En die claim roept angstige reacties op. Al in 2006 waarschuwde Rita Verdonk haar electoraat voor culturele bemoeienis door immigranten. 'Ze stellen bijvoorbeeld het sinterklaasfeest ter discussie en willen overal slavernijmonumenten neerzetten om ons als slecht af te schilderen.'

Kun je culturele ongelijkheid racisme noemen? Çankaya zegt voorzichtig te zijn met het gebruik van die term. Hij spreekt liever van culturisme, een term van socioloog Willem Schinkel. 'Maar de Zwarte Pietdiscussie op de sociale media bevat onmiskenbaar racistische elementen.'

Als je een enquête zou houden met de vraag: 'is het zwarte ras minderwaardig', zullen er maar weinig Nederlanders zijn die 'ja' aanvinken, verwacht Eva Jaspers, hoogleraar sociologie aan de Universiteit Utrecht. 'Natuurlijk zijn er altijd een paar idioten, maar in Nederland en de meeste westerse landen bestaat een consensus dat uitsluiting op grond van uiterlijke kenmerken niet deugt.'

Maar er is volgens Jaspers wel degelijk sprake van een subtiel of misschien zelfs onbewust racisme. Dat type racisme verschanst zich in stereotype beelden, beelden waarvan de ontstaansgeschiedenis vaak eeuwen bestrijkt en die dus ook niet van de ene dag op de andere dag zijn uit te wissen. Dit zijn beelden die niet alleen bestaan over allochtonen, maar bijvoorbeeld ook over vrouwen. Voor een deel behoren die stereotypen tot de categorieën die mensen onbewust hanteren om de wereld behapbaar maken.

Jaspers: 'De niet gediscrimineerde meerderheid heeft meestal niet door dat ze die categorieën überhaupt gebruikt. Veel Nederlanders hadden niet het idee dat ze iets verkeerd deden. Dat verklaart een groot deel van de verbolgenheid. Ze dachten dat ze tolerant waren, aan dat zelfbeeld zijn we in Nederland erg gehecht.'

Van alle tijden
Wat nu? Ja, Zwarte Piet wordt op sommige plekken groen en op andere beschaafd beige en hij laat zijn oorbellen thuis. Een aantal gemeenten onderzoekt intussen stilletjes of de politie inderdaad etnisch profileert. Maar hoe gaat het nu verder?

'Deze discussie heeft niets veranderd', zegt Hafid Bouazza. 'Racisme is van alle tijden en culturen. Noem een land waar geen minderheden gediscrimineerd worden om hun huidskleur of cultuur? Het zit gewoon in mensen, het wordt gelegitimeerd in de Bijbel én in de Koran. Het schuldbewustzijn van sommige autochtone Nederlanders vindt hij vermoeiend. 'Mensen die nu zeggen: 'O ja, inderdaad, Zwarte Piet kan niet meer', zijn zichzelf aan het geselen. Dat lost niets op.'

Dat betekent niet dat Bouazza racisme goedkeurt. 'Maar we moeten naar het hele plaatje kijken. Autochtone Nederlanders zijn niet de enigen die zich er schuldig aan maken. Kijk op fora als maroc.com, daar heten Nederlanders gewoon kankertata (kankeraardappel, red.) dat is precies even racistisch. Het is gescheld over en weer.'

Bouazza is blij dat de politiek zich relatief stil houdt - dat is de enige juiste reactie. 'Ik hield m'n hart vast voor GroenLinks en de PvdA. Ik vind het geweldig dat politici zich bezig houden met de echte problemen, zoals de economische crisis.'

Sinan Çankaya ziet deze eruptie als voortzetting van een langdurige strijd om de Nederlandse cultuur. 'Het is een manifestatie van de pijnlijke machtsverschillen op cultureel gebied. Groepen geven niet snel hun macht uit handen. En uiteindelijk zal de vraag wat de Nederlandse cultuur inhoudt niet op grond van argumenten, maar door demografie worden beslist. Je ziet het al in grote steden, daar zijn de oorspronkelijke Nederlanders niet langer in de meerderheid.

'Het zou goed zijn als we in de tussentijd, midden in die veranderende verhoudingen, probeerden nieuwe inhoud te geven aan het begrip tolerantie.

Drie keer in sprookjes
In

Sneeuwwitje
prikt de koningin zich aan de naald en vallen drie druppels bloed in de sneeuw. Ze wil graag een kindje hebben met een huid zo wit als sneeuw, met lippen zo rood als bloed en haar zo zwart als het ebbenhout.

Assepoester
, de vernederde stiefdochter, gaat niet alleen drie keer per dag naar het graf van haar biologische moeder, ze danst ook drie dagen met de koningszoon en draagt tijdens het bal drie soorten muiltjes (ze verliest een gouden).

De koningin krijgt van

Repelsteeltje
drie dagen de kans om zijn naam te raden. Als dat lukt mag ze haar kind houden.



Red.:  


Naar Allochtonen, leiders  , Allochtonen, lijst , Allochtonen, overzicht  , of site
home .
 

[an error occurred while processing this directive]