Volkskrant.nl, 07-10-2017, door Sam van der Staak, leidt Europaprogramma van het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA)  2010

Opinie: Populisme zal alleen maar heftiger worden

Wanneer de nieuwe coalitie volgende week haar regeerakkoord presenteert, zal het een anti-populistisch sluitstuk lijken dat Nederland voorgoed op koers van het verstandige midden terugbrengt. Niets is minder waar, meent Sam van der Staak.


Tussentitels: Moesten we democratie alleen aan burgerdeelname afmeten dan was 2017 een uitstekend jaar
Veelzeggend is dat het gemiddelde lid van Europa's middenpartijen momenteel rond de zestig jaar is
De op handen zijnde regeringscoalitie met uiterst rechts in Oostenrijk is misschien wel het voorland voor Europa vanaf 2021


Afgelopen maart waarschuwde premier Rutte voor een populistisch domino, dat van Nederland via Frankrijk naar Duitsland dreigde te lopen. Hij noemde dit de kwartfinale, halve finale en finale tegen 'het verkeerd soort populisme'. Omdat zo'n domino-effect in Nederland en Frankrijk aanvankelijk leek uit te blijven, kwam het recente succes van AfD in Duitsland alsnog als verrassing. In Oostenrijk stevent het rechtse FPÖ zelfs af op een regeringsplek. Had Europa haar democratisch oproer nu wel of niet overwonnen? Nu de rook van de verkiezingen optrekt, blijkt dat de dominostenen pas echt zijn opgesteld.

Moesten we democratie alleen aan burgerdeelname afmeten dan was 2017 een uitstekend jaar. Er viel dan ook wat te kiezen. In Nederland lag de kiezersopkomst op 82 procent, in Frankrijk op 75 procent en in Duitsland op 76 procent, allemaal ver boven het Europese gemiddelde van 65 procent. Ook in het Verenigd Koninkrijk, waar Theresa May tussentijdse verkiezingen uitschreef, stemden bijna twee miljoen meer Britten dan voorheen.

De getallendemocratie floreerde daarnaast ook door de vele parlementaire nieuwkomers, zoals Macrons La Republique en Marche, het linkse La France Insoumise, en het Duitse Alternative für Deutschland. In onze Tweede Kamer deed het Forum voor Democratie zijn entree als dertiende parlementaire partij. Veel van de nieuwkomers wonnen bovendien forse kiezersaantallen.



Patriottische lente

Deels dankzij al die nieuwe stemmers, hebben anti-establishment partijen zich overal in Europa een plek aan de top bevochten. In Nederland, Frankrijk en - naar alle waarschijnlijkheid - Oostenrijk zelfs plek twee. In Duitsland, waar het AfD derde werd, was de klap eigenlijk nog het grootst. Labour in het VK groeide onder Jeremy Corbyn uit tot een anti-establishmentpartij die sinds de roerige Thatcherjaren niet meer gezien was. De patriottische lente die Wilders in januari voorspelde is dus niet geheel onwaar gebleken.

Het patriottisch groeipotentieel is bovendien nog niet verbruikt. Wilders, Le Pen en het AfD haalden allemaal hun grootste steun uit de leeftijdsgroep 35-45 jaar, gevolgd door het cohort 25-35 jarigen. Zulke steun lag onder 70-plussers juist weer het laagst. In het democratisch debat zullen de eerste twee groepen zich de komende jaren meer roeren, terwijl de stem van ouderen zal afnemen. Veelzeggend is dat het gemiddelde lid van Europa's middenpartijen momenteel rond de zestig jaar is. De partij die met de meeste vernieuwing de generatie 25-45 weet te mobiliseren zal dus de strijd om de kiezer winnen.

Toch had premier Rutte gelijk dat een populistisch domino niet heeft plaatsgevonden. Bij peilingen in maart gaf slechts zes procent van de Nederlanders aan zich door de verkiezing van Trump te laten beïnvloeden. En de winst van het AfD laat zien dat de Duitse kiezer weer een andere kant op wilde dan wat doorging voor de gestremde Nederlands-Franse domino. Anti-establishment kiezers, zo bleek weer, zijn van nature afkerig van buitenlandse invloeden, en lijken per land hun eigen conclusies te trekken.



Verbaal wapengekletter

Het effect van de anti-establishment overwinningen is niettemin in veel landen hetzelfde. Doordat uiterst links en rechts in Nederland en Duitsland een flinke hap uit het zetelaantal namen, moeten meerderheidscoalities er inmiddels uit vrijwel het gehele midden bestaan. Terwijl sociaaldemocraten stil hun wonden likken zal het democratisch debat de komende jaren tussen regeringspartijen en het anti-establishement gaan. Dat is een voedingsbodem voor meer polarisatie en verbaal wapengekletter. De op handen zijnde regeringscoalitie met uiterst rechts in Oostenrijk is misschien wel het voorland voor Europa vanaf 2021.

Premier Rutte noemde de Duitse verkiezingen de finale tegen het verkeerd soort populisme. Maar 2017 lijkt nog maar de voorronde te zijn geweest van het hoofdtoernooi dat binnenkort aftrapt. Terwijl de deelnamedemocratie verder floreert, zal het democratisch debat tot aan de verkiezingen van 2021 in alle heftigheid toenemen, met volgend jaar alvast populistische successen in Italië en Zweden.

Als de coalitie volgende week haar beleidsplannen presenteert kan het dus maar beter flinke vaart zetten en jongeren tot speerpunt maken. Na dit populistisch interregnum gaat de democratie in Europa namelijk pas echt knetteren.


Sam van der Staak leidt het Europaprogramma van het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA).



Red.: 
 

Naar Onderwijsbeleid, lijst , Rijnlands beleid , Rijnlands beleid, overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]