De Volkskrant, 12-12-2015, door Martijn van Calmthout .2011

Blinkend monument voor Alan Turing

Eindelijk is de meesterlijke biografie van de verguisde en postuum gerehabili teerde Alan Turing, die de Duitse Enigma-code wist te kraken, in het Nederlands vertaald. Voorzien van aanvullingen en verbeteringen.

Tussentitel: De tranen springen je nu en dan in de ogen, wat in een boek over wiskunde zelden gebeurt

Een mensenleven in vier zinnen, kan dat? Eerste zin: Alan Turing was een briljante Britse wiskundige die leefde van 1912 tot 1954. Tweede zin: Hij speelde in de Tweede Wereldoorlog een sleutelrol bij het kraken van het geautomatiseerde geheimschrift waarmee de Duitsers hun berichten versleutelden. Derde: Hij geldt als een van de ware grondleggers van de moderne informatica, gebaseerd op de machines en inzichten die hij in diezelfde oorlog ontwikkelde. Vierde: Turing pleegde in 1954 zelfmoord, 40 jaar oud pas, depressief door de chemische castratie vanwege zijn homoseksualiteit.

Anno 2015 past zelfs Alan Turings tragische leven in een paar zinnen, die menigeen wel ongeveer zal kennen. Des te markanter is het daarom dat diezelfde vier zinnen voor 1983 onmogelijk zo opgeschreven hadden kunnen worden. In dat jaar publiceerde namelijk de Britse wiskundige en homo-activist Andrew Hodges een knots van een boek waarin hij zijn jarenlange verbeten research naar leven en werk van de goeddeels onbekende Turing tot in detail uitwerkte. Het boek legde een akelige schandvlek op de Britse keurigheid bloot en sloeg in als een bom. Zelfs wiskundigen die hem schatplichtig waren, stonden versteld. Het boek werd, terecht, een bestseller en klassieker en wat later de basis voor een toneelstuk en ook een televisiefilm met Derrek Jacobi.

De schok was voorstelbaar. Het Britse verbod op praktische homoseksualiteit, dat pas in 1969 officieel uit het wetboek van strafrecht werd geschrapt, bleek niet alleen een wiskundig genie te hebben vermoord, en een oorlogsheld wiens cryptografische vernuft de oorlog volgens voorzichtige schattingen een jaar had bekort en miljoenen levens gered. Misschien nog schokkender was de moeite die het kennelijk nadien moest kosten om alsnog zijn leven en werk te gedenken. In 2012, een eeuw na zijn geboorte, bood de toenmalige premier Gordon Brown officieel excuses aan voor wat Turing destijds was aangedaan.

Na enorme publieke druk en online petities verleende de Britse koningin hem in 2013 postuum een ridderorde. Overigens benadrukten de Britten zelfs toen nog zuinigjes dat de excuses en het eerbetoon alleen Turing persoonlijk betroffen en niet de honderden homo's die kennelijk minder veel voor het vaderland hadden betekend.


Eerder dit jaar was Hodges' meer dan dertig jaar oude boek Alan Turing - The Enigma opnieuw de basis voor een speelfilm, ditmaal The Imitation Game met een fenomenale Benedict Cumberbatch in de hoofdrol. Ter gelegenheid daarvan schreef Hodges een nieuw voor- en nawoord die nu ook in de eerste Nederlandse vertaling zijn opgenomen.

Die twee bedachtzame toevoegingen (afgezien van talloze subtiele correcties vanwege Hodges' nooit voltooide Turing-research) maken het inmiddels behoorlijk bekende verhaal van Turings briljante en tragische bestaan weer helemaal fris en nog steeds in alle opzichten verbijsterend en verbluffend. Hodges, blijkt daar ook, is eigenlijk nog net zo verontwaardigd als in 1983. Weliswaar is er eerherstel gekomen. Maar de hypocrisie waarmee de Britse autoriteiten Turings gekwelde leven en zelfmoord wegmoffelden onder het mom van naoorlogse militaire geheimhouding kan hij nog steeds niet zetten.

Hodges legt meesterlijk en met tijd voor details Turings wezenlijke bijdragen aan de wiskunde en informatietheorie uit en zijn aanpak om met elektronische rekenmachines en boerenslimheid de onkraakbare Duitse Enigma-codes toch te breken. Daarnaast is de Britse repressie rond homoseksualiteit in de eerste helft van de vorige eeuw ronduit verstikkend, haast net zozeer voor de lezer als voor de arme Turing die het allemaal overkomt. De tranen springen je nu en dan in de ogen, iets wat in een boek over wiskunde zelden gebeurt.

In het bijzonder is dat het geval bij de jonge Turing, de op-en-top nerd die op kostschool worstelt met zijn seksuele gevoelens. Hij sluit een innige vriendschap met medeleerling Christopher Morcom, die een jaar later tijdens een vakantie thuis plotseling sterft aan tuberculose. Turing, dan 18 jaar, schrijft een brief aan Christophers moeder die bewaard is gebleven en die werkelijk bol staat van de onderhuidse genegenheid zonder die hardop te uiten. Het zal een sleutelmoment in Turings leven blijven, schrijft Hodges psychologiserend: een geliefde die zomaar verdwijnt zal een levenslange angst blijven.


Blinkend monument

Volgens de flap is dit het boek waarop de nieuwe film is gebaseerd. Dat klopt, maar doet de rijkdom ervan ook behoorlijk tekort. De film is makkelijker te behappen en won een terechte Oscar voor het beste script (van Graham Moore), maar het boek is toch echt beter. Zo is minder bekend en cinematografisch te ingewikkeld dat Turing in zijn laatste jaar, ondanks de veroordeling en de chemotherapie (in die tijd gezien als een milde straf), ook vol hoop was en nadacht over een nieuw bestaan als wiskundige in Frankrijk. Waarom precies hij uiteindelijk op 7 juni 1954 zelfmoord pleegt door een in arseen gedoopte appel te eten, is zelfs voor biograaf Hodges nog steeds een raadsel. Vrienden zagen het niet aankomen.

Enige minpunt aan Hodges gevoelige meesterwerk is eigenlijk juist dat gevoelige. Nu en dan gaat de sympathie voor zijn tragische held met hem op de loop en worden de zinnen en redeneringen vaag of zelfs oeverloos. Het zijn slechts stilistische krasjes op een blinkend monument voor Alan Turing en onbedoeld ook voor de man die hem bijna eigenhandig rehabiliteerde: Andrew Hodges zelf.



IRP: 

Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]