De Volkskrant, 08-11-2012, door Peter de Waard .2011

Iedereen zou Japan moeten benijden

Westerse economen waarschuwen Europa en de VS: ga niet Japan achterna. Het is crisis, doe alles om de nachtmerrie van een verloren decennium te vermijden. Maar wat opvalt: in Japan zien de inwoners er het welvarendst uit, de straten zijn het schoonst, bijna iedereen is keurig gekleed en de sociale omgeving is er het stabielst.


Tussentitel: De staatsschuld is in procenten van het bbp zelfs hoger dan die van Griekenland

Veel fietsen staan niet op slot. Een jonge vrouw die bij een Starbucks een latte met een minuscuul cakeje consumeert, laat haar tas onbeheerd op tafel staan als ze het toilet opzoekt. Er is nergens graffiti te zien, noch ligt er een peuk of hondendrol op straat. Wel zijn er automaten met water en frisdrank die allemaal werken en niet worden vernield. De Japanse maffia is berucht, maar kleine criminaliteit lijkt in Japan niet te bestaan.

In het Hibiya Park luisteren honderden op banken gezeten Japanners stil naar een artistiek uitziende man in een traditionele kimono die enorme bloemstukken maakt. Het is onderdeel van de groene week in Tokio. Er is geen Japanner te vinden die zich hierover publiekelijk cynisch uitlaat. In het Sushiko-budgetrestaurant wordt de klant vorstelijk onthaald. Meteen is er een doekje om het gezicht af te vegen. De beide koks die de hapjes preparen, hebben zichtbaar plezier in hun werk, net als de meisjes die de drankjes rondbrengen, de tafels schoonmaken en afrekenen. Soms is de logica zoek. Er mag niet op straat worden gerookt, maar vaak wel in restaurants en bars.

Japan is in de mondiale wereld toch een wereld apart. Wie als buitenaards wezen op deze planeet belandt, geen Engels spreekt en niet weet wat hip en cool is, zou zich vermoedelijk in Japan vestigen. De mensen zien er het welvarendst uit, de straten zijn het schoonst, bijna iedereen is keurig gekleed en de sociale omgeving is er het stabielst. Wie als vreemdeling even zoekend op straat of een station rondkijkt, krijgt altijd wel hulp van een vriendelijke Japanner. Soms werkt de met talrijke buigingen getoonde dienstbaarheid bij een westerling op de lachspieren.

Overschot
Er is geen zichtbare leegstand van kantoren of winkels, zoals in Spanje of Nederland. De werkloosheid is 4,1 procent tegen 6,6 procent in Nederland en 25 procent in Spanje en Griekenland. De yen is een van de sterkste, zo niet de allersterkste munt ter wereld. En toch heeft Japan een overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans.

Niettemin wordt Japan tegenwoordig afgeschilderd als het schrikbeeld voor wat het Westen te wachten staat als niet snel wat gedaan wordt aan de schulden. Nadat in Japan in 1989 de vastgoedzeepbel uiteenspatte, heeft het land niet ťťn maar zelfs twee 'verloren decennia' achter de rug van stilstand en stagnatie. De beursindex Nikkei, die in 1989 op 38 duizend stond, staat nu op 9.000, hetgeen suggereert dat Japan in 23 jaar vier keer zo arm is geworden.

Economen en beursgoeroes waarschuwen elke dag in hun columns en analyserapporten voor het 'Japan-scenario', waarbij de economie ondanks oneindig stimuleren niet aan de praat is te krijgen omdat mensen geld blijven oppotten. Ook politici en centrale bankiers willen dat voorkomen, al weten ze niet hoe. 'Europa loopt het risico van een op Japan lijkend verloren decennium van nauwelijks groei, een zwakke vraag van consumenten en weinig bedrijfsinvesteringen', schreef De Nederlandsche Bank in mei.

De econoom en Nobelprijswinnaar Paul Krugman vindt juist dat Europa en de VS juist Japan zouden moeten benijden. 'Japan is bijna een rolmodel. Zij hebben geen zware recessie gehad zoals wij. Ze zijn blijven groeien in wat een verloren decennium werd genoemd. De economen die zich zo bezorgd tonen over een aftakeling van Japan, zouden een keer naar de keizer in Tokio moeten gaan en hun excuses aanbieden: wij hebben het slechter gedaan dan jullie het ooit hebben gedaan. Als mensen vragen: zullen we ooit een Japan worden?, dan zeg ik als Amerikaan: ik zou niets liever willen dan dat we Japan worden.'

Japan-expert Karel van Wolferen - auteur van het wereldwijd geprezen en zelfs in het Japans vertaalde boek The Enigma of Japanese Power - zegt dat het Westen een karikatuur maakt van het huidige Japan. 'Het verloren decennium is flauwekul. Dan zou je verval zien en stagnatie. Integendeel: nergens in Japan zie je gesloten winkels met geblindeerde ramen. Er wordt overal gebouwd en gemoderniseerd. Als je tien jaar lang niet in Tokio of Osaka bent geweest en je stapt uit de metro, dan kun je je niet meer oriŽnteren. Alles is anders. De Japanse steden zien er beter uit dan die in de VS en ook beter dan de meeste in Europa.'

Koopkracht
Van Wolferen ziet twee oorzaken voor het feit dat van Japan een negatief beeld bestaat. 'Ten eerste vinden de Japanners dat zelf heel prettig - met name de Japanse ambtenarij. In de jaren tachtig werden ze continu politiek onder druk gezet door het Westen om hervormingen door te voeren en de importmarkt te liberaliseren. Als de buitenwereld denkt dat het zo slecht gaat met Japan, is die politieke druk er niet. Ten tweede willen ook de Amerikanen graag het beeld scheppen dat het slecht gaat met Japan. Japan is geen vrije markt en zonder vrije markt kun je in hun ogen economisch geen succes hebben.'

Japan wordt in het Westen vooral bekritiseerd vanwege de staatsschuld, die in procenten van het bbp zelfs hoger is dan die van Griekenland. Maar Van Wolferen noemt dat onzin. 'Het is een kwestie van linkerbroekzak en rechterbroekzak. Wat Japan aan de ene kant aan schuld heeft, heeft het aan de andere kant als tegoed.' De staatsschuld is volledig door de eigen bevolking gefinancierd. En eigenlijk is de situatie nog veel gunstiger. Japan heeft voor 3,3 biljoen dollar (2,6 biljoen euro) aan buitenlandse deviezen, bijna net zo veel als China.

Het bbp per inwoner, op basis van koopkracht, is in Japan volgens de cijfers van het IMF gelijk aan dat van Frankrijk, maar lager dan dat van Duitsland en Nederland. Maar in deze cijfers wordt er geen rekening mee gehouden dat de Japanse producten kwalitatief ver boven die van andere landen uitsteken. Economen gaan ervan uit dat het eigenlijke bbp per persoon in Japan gelijk ligt met dat van de rijke Noord-Europese landen. Dat was al zo eind jaren tachtig, zodat Japan niet op achterstand is geraakt. Dat toch wordt gesproken van verloren decennia heeft veel te maken met het verwachtingspatroon in die tijd. Volgens de modellen van eind jaren tachtig zou Japan in 2012 zo'n 30 tot 40 procent rijker moeten zijn dan de westerse landen. Toen dachten zowel de buitenwereld als de Japanners zelf dat de hoge groei oneindig zou zijn door de 'Japanse werkcultuur en de superieure bestuursstructuur'. Maar Japanners bleken uiteindelijk gewone mensen, die vrije tijd net zo goed konden waarderen als meer geld.

Mark Perry, hoogeleraar economie en financiŽn aan de Universiteit van Michigan, heeft in zijn onderzoek Mediamythes over Japans verloren decennium berekend dat de Japanse industriŽle productie per persoon sinds 1990 met 0,91 procent per jaar is gestegen. Dat is lager dan die van Duitsland (1,12 procent), maar hoger dan die van ItaliŽ (0,71 procent). 'Maar we praten nooit over de verloren decennia van Duitsland en ItaliŽ.'

Japan kan de toekomstige demografische veranderingen beter aan. Ten eerste is de collectieve lastendruk met 17 procent de laagste van de OESO-landen, zodat er ruimte is voor verhoging van de belastingen en sociale premies. 'De btw is in Japan 5 procent. Als je die verhoogt tot Europese niveaus is het Japanse tekort in een keer weggevaagd', stelde Takatoshi Ito, een hoogleraar aan de Universiteit van Tokio onlangs in The Economist. Ten tweede kan Japan nieuwe groei genereren door liberalisatie en immigratie.

Geluk
Japan is niet het paradijs. De werkloosheid is laag, maar er moet veel verborgen werkloosheid zijn, gezien het feit dat in iedere winkel en elk restaurant onmiddellijk twee of drie mensen klaarstaan om te helpen. De helft van de bevolking is ouder dan 45 jaar. Kabinetten lijkt een net zo lang leven te zijn beschoren als die in Nederland sinds de zo lang regerende Liberaal-Democratische Partij in 2009 de macht kwijtraakte. En dan zijn er de eeuwige ruzies met China en Korea, het gevaar voor natuurrampen en het generatieconflict. Kort voor de Japan-reis van de verslaggever werd op Nederland 2 de triest stemmende Japanse arthousefilm Still Walking vertoond, waarin westers denkende jongeren uit de stad terugreizen naar hun ouders op het platteland.

Japanners blijken maar moeizaam gelukkig te worden. In het laatste World Happiness Report staat Japan niet eens in de topdertig. Het bevindt zich ergens tussen de Kosovo en Egypte, nog net in het linkerrijtje. Japanners, zo stelde The Economist, lijden aan een economische kwaal die 'structureel pessimisme' heet. Japanners voelen zich het gelukkigst na tegenslagen. Na de ramp in Fukushima vorig jaar antwoordde juist een recordaantal Japanners dat ze 'erg gelukkig' waren.
    Het is in de wereld een voorrecht om Japanner te zijn. Alleen weten de Japanners dat zelf niet, laat staan de westerse economen.
 



Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]