De Volkskrant, 09-04-2016, rubriek Ombudsvrouw, door Annieke Kranenberg .2010

Uit de tweede hand over de Panama Papers

Grensoverschrijdende en innovatieve onderzoeksjournalistiek die gegarandeerd navolging zal krijgen.


Tussentitel: Hard bewijs tegen premier IJsland, Seedorf nog onduidelijk

De Panama Papers 'zou' het grootste datalek in de geschiedenis van de onderzoeksjournalistiek zijn, klonk het maandag voorzichtig in deze krant. Op de voorpagina stond linksonder een berichtje van één alinea om een uitgebreider stuk op pagina 2 aan te kondigen: 'Staatshoofden als Vladimir Poetin van Rusland en Petro Porosjenko van Oekraïne zijn mogelijk betrokken bij grootschalige belastingontwijking.' Weer die zuinige woordkeuze. Tegelijkertijd werden de Panama Papers omschreven als 'een spectaculair onderzoek naar offshorebankieren, dat door meer dan honderd internationale media is gepubliceerd'.

Normaal gesproken zou de combinatie 'spectaculair onderzoek', 'grootste datalek', 'staatshoofden als Vladimir Poetin' en 'grootschalige belastingontwijking' geheid opening courant worden. Dat had ook gemoeten, vindt de hoofdredactie achteraf. Er werd een verkeerde inschatting gemaakt, deels omdat een primeur van anderen niet geverifieerd kon worden. Eenzelfde soort onvermogen lieten andere ochtendkranten overigens ook zien.

Behalve Trouw en het Financieele Dagblad. Trefzeker openden zij maandag de krant met bijna vergelijkbare koppen: 'Entourage Poetin verbergt miljarden in belastingparadijzen'. Onderzoeksjournalisten van beide kranten werken nauw samen en behoren tot de circa vierhonderd journalisten uit bijna tachtig landen die toegang hebben gekregen tot de interne administratie van Mossack Fonseca & Co, een juridisch advieskantoor in Panama. Deze week konden de 'andere media' niet anders dan wachten op nieuwe publicaties van Trouw en FD uit de ruim 11,5 miljoen bestanden.



International Consortium of Investigative Journalists






Het begon bij een anonieme klokkenluider die zich meldde bij de Duitse krant Süddeutsche Zeitung. Die besloot de 2,6 terabyte te delen met het Amerikaanse International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), dat een beveiligd systeem bouwde dat doorzocht kon worden door aan de organisatie verbonden onderzoeksjournalisten.

Een journalist van de Volkskrant werd ook lid van het ICIJ, nadat hij in 2010 de Daniel Pearl Award (de ICIJ-prijs voor de beste internationale onderzoeksjournalistiek) had gewonnen voor zijn onthullingen over het dumpen van gif door Trafigura in West-Afrika. Hij werkte samen met The Guardian, BBC Newsnight en de Noorse publieke omroep; precies het soort grensoverschrijdende en crossmediale onderzoeksjournalistiek dat het ICIJ wil stimuleren.

De betrokken journalist was net een jaar met onbetaald verlof om in Suriname onderzoek te doen voor een boek, toen het consortium een oproep rondmailde over deelname aan een project, de Offhore Leaks. De krant miste de boot, waar de basis en het vertrouwen werd gelegd voor volgende expedities (Lux Leaks, Swiss Leaks, Panama Papers). Als het balletje iets anders was gerold, had de krant misschien niet op de tweede rang gezeten.

Natuurlijk is het zuur om geen deel uit te maken van een wereldprimeur, maar er zijn redacteuren die verzachtende omstandigheden zien. Het betreft hier geen klassieke onthullingsjournalistiek, waarbij de verslaggever zelf een onderwerp identificeert en betrouwbare bronnen aanboort. Eerder zette de Volkskrant belastingontwijking op de agenda, met primeurs over prinses Christina, de Rolling Stones en U2. Bij de Panama Papers mochten journalisten, oneerbiedig gezegd, 'meeliften' op een bron van anderen.

Bovendien heeft een secundaire positie een paar voordelen, betogen sommigen, want het nieuws kan beter worden uitgezocht. Wie midden in het bos staat, ziet door de bomen soms het bos niet meer: gaat het om belastingontwijking of -ontduiking? Niet iedereen wiens naam in de Panama Papers opduikt, is automatisch verdacht. Het bewijs tegen de inmiddels afgetreden IJslandse premier is keihard, bij oud-voetballer Seedorf is het nog onduidelijk.

Een medium dat exclusief materiaal heeft wil dat logischerwijs etaleren, maar kan de maatvoering uit het oog verliezen. Op afstand is het soms makkelijker selecteren en reflecteren, zo was eerder de ervaring bij de diplomatieke berichten van Wikileaks en de gelekte NSA-documenten van Edward Snowden. De krant viste toen ook achter het net, maar afgunst werd regelmatig verdreven door opluchting omdat concurrerende media hun lezers en kijkers leken te overvoeren.

Dat neemt natuurlijk niet weg dat de krant op de eerste rang moet willen zitten. Het onderwerp - het wegsluizen van geld door de rijken en machtigen der aarde - doet ertoe. Zoals de commentator van de krant woensdag uitlegde: 'Als de rijken belasting kunnen ontwijken, moeten de mindervermogenden des te meer belasting betalen om de overheidsvoorzieningen te bekostigen. Dat is ontzettend onrechtvaardig.' Onrecht blootleggen - illegaal of niet - is een kerntaak van de pers.

Bovendien kan de redactie het bronmateriaal nu zelf niet verifiëren. Dat is de grootste handicap, aldus journalisten van deze krant. 'Een groot probleem', vertelde ook een chef van The New York Times tegen de ombudsvrouw van die krant nadat lezers klaagden over de karige aandacht voor de Panama Papers.

Her en der klonk gemopper op de redactie: als het ICIJ maximale onthullingsjournalistiek nastreeft, waarom koos het dan niet voor een open source-benadering waarbij álle media toegang hebben tot de data? Afgezien van een aantal privacybezwaren, vermoed ik een averechts effect. Als alle informatie voor iedereen toegankelijk is, neemt de kans op een primeur af en zal een redactie minder geneigd zijn er tijd en geld in steken. Journalistieke logica, hoe cynisch ook. Wel zouden de primeurs aan maatschappelijke kracht kunnen winnen als de betrokken media na publicatie de betreffende documenten online zetten.

Het ICIJ heeft het slim aangepakt door de gegevens exclusief te houden, maar die wel met zoveel journalisten te delen dat het wereldwijde primeurs oplevert zonder dat het uitlekte. Een fenomenaal grensoverschrijdend samenwerkingsverband en een belangrijke innovatie in de onderzoeksjournalistiek, die gegarandeerd navolging krijgt.

Daarop zal de Volkskrant zich moeten voorbereiden. Ze heeft de techniek en expertise in huis om dit soort datalekken te ontvangen en onderzoeken (zie ook de mogelijkheid via publeaks.nl anoniem middels een beveiligd netwerk informatie te lekken). De leiding kan deelname aan projecten als die van de ICIJ evenwel niet laten afhangen van individuele verslaggevers en zal er ook zelf bovenop moeten zitten.


Web:
De Volkskrant moet zich voorbereiden op navolging Panama Papers
TT:
De krant miste de boot, waar de basis en het vertrouwen werd gelegd voor volgende expedities
Onrecht blootleggen - illegaal of niet - is een kerntaak van de pers


 

Naar Sociologische krachten , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of site
home .
 

[an error occurred while processing this directive]