De Volkskrant, 11-04-2015, door Olaf Tempelman .2011

Illegale republieken | Het gevaar van bevroren conflicten

Onafhankelijk zonder zicht op verbetering

Illegale republieken De Republika Srpska, Nagorno-Karabach, Zuid-OssetiŽ - wie ze kent, zoals Olaf Tempelman, ziet er de treurige toekomst van het oosten van OekraÔne, nu een jaar onafhankelijk. Een onwettige republiek richt je makkelijker op dan je ervan afkomt.


Tussentitel: Behalve criminele clans, is nagenoeg iedereen met een illegale republiek slechter af

Tussen mijn eerste en mijn laatste bezoek aan de Pridnestrovische Moldavische Republiek zaten vijftien jaar waarin er bijna niets veranderde. Zelfs de barsten in de rood-groen-groen geverfde caravan waarin 'de douane' huisde, waren in die periode niet gerepareerd. Tussen mijn eerste en mijn laatste bezoek aan de Republika Srpska zat bijna een decennium. In o zo treurige etnisch gezuiverde stadjes waren mannen in zwarte leren jacks al die tijd werkloos gebleven. Net als bij mijn eerste bezoek doodden ze hun tijd met sterke drank in etablissementen met plastic stoelen. De stickers van Ratko Mladic en Radovan Karadzic op de deuren waren ook dezelfde als tien jaar eerder.



Zuid-Osseten lopen langs een verwoeste school in Tschinvali in 2008.Zuid-Osseten lopen langs een verwoeste school in Tschinvali in 2008. © AFP

De Republika Srpska en de Pridnestrovische Moldavische Republiek vinden we niet terug met zetels in de Verenigde Naties, evenmin als de Republiek Nagorno-Karabach, de Republiek AbchaziŽ en de Republiek Zuid-OssetiŽ. De overeenkomst tussen deze republieken is dat ze alleen de facto onafhankelijk zijn. Officieel behoren ze tot staatkundige eenheden waarmee de achtergebleven inwoners niets meer te maken hebben. Nog een overeenkomst: in deze republieken zien we de toekomst van het oosten van OekraÔne.

Wie er rondloopt, ziet gevels vol kogelgaten die niet worden gedicht, wegen die door bom- en granaatinslagen onbegaanbaar zijn gebleven en spooknederzettingen waarvan inwoners zijn gevlucht om nooit meer terug te keren. Aan hun ontstaan gingen oorlogen vooraf. Strijders voor onafhankelijkheid kregen daarin steun uit een machtig buitenland. Vele jaren na de laatste gevechtshandelingen kan schaars autoverkeer er bestaan uit zwarte Mercedessen en Lada's die dankzij plakband en kauwgum zijn blijven rijden. Leden van criminele clans die zich tijdens de oorlogen verrijkten, baden in weelde. Andere inwoners leven onder de armoedgrens, vaak verstoken van stromend water, elektriciteit of andere vooroorlogse voorzieningen die nooit zijn gerepareerd.

Economisch zitten illegale republieken steevast aan de grond. Hun economische situatie is niet alleen slechter dan die van het land waarvan ze zich afscheidden, maar ook slechter dan die van het land dat bij die afscheiding hielp. Betere tijden zijn nergens in aantocht. Kenmerkend voor een de-facto-republiek is dat er zo weinig verandert als die er eenmaal is. De combinatie van een kapotte infrastructuur, ontvolking, criminele elites, een ontbrekend rechtssysteem en een onduidelijke politiek status blijkt funest voor economisch herstel.


Gedrochtrepubliek




Hoe lang er nog gevochten zal worden, laat zich niet voorspellen

Een woordvoerder van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) muntte voor de Pridnestrovische Moldavische Republiek, ook bekend als TransdnjestriŽ, jaren geleden de term 'gedrochtrepubliek'. Europa's jongste gedrochtrepubliek, de Volksrepubliek Donetsk in het oosten van OekraÔne, uitgeroepen op 14 april 2014, viert dinsdag haar eerste verjaardag. Hoe lang er nog gevochten zal worden, laat zich niet voorspellen - wťl dat de inwoners de komende decennia veroordeeld zullen zijn tot armoede, isolement en een leven temidden van verwoestingen en crimineel leiderschap. Dat komt door een wet die zich kan meten met die van de zwaartekracht: zo makkelijk als een de-facto-republiek in bepaalde omstandigheden gecreŽerd kan worden, zo moeilijk valt er later nog vanaf te komen, ook als bijna iedereen er wel vanaf zou wŪllen.

Behalve criminele clans is nagenoeg iedereen met een illegale republiek feitelijk slechter af. Een onwettige republiek is niet alleen een economisch dood gebied, maar zet ook een rem op de economie van het land waarvan ze officieel nog deel uitmaakt, ťn die van de buurlanden. Landen met betwiste gebieden binnen hun officiŽle grenzen stoten investeerders af, bevreesd als die zijn voor instabiliteit. Het territorium van een de-facto-republiek belemmert daarbij vaak in letterlijke zin de handel. AbchaziŽ en Zuid-OssetiŽ vormen geografische obstakels tussen Rusland en GeorgiŽ. De Volksrepubliek Donetsk scheidt het oosten van OekraÔne van Rusland.

Waar handelsverkeer wordt bemoeilijkt, kan een normalisering van de verhoudingen lang uitblijven. Het is ťťn reden dat de oorlogen waaruit Europa's de-facto-republieken voortvloeiden bijna een kwart eeuw na hun uitbraak worden gecategoriseerd als 'bevroren conflicten'. Hun oorsprong ligt in de destintegratie van de Sovjet-Unie, een proces dat drie decennia geleden begon en waarvan de oorlog in OekraÔne in veel opzichten een verlaat gevolg is.


Dertig jaar geleden, in maart 1985, trad Michail Gorbatsjov aan als secretaris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie. Zijn politiek van perestrojka en glasnost bracht een dooi teweeg die overal in de Sovjet-Unie leidde tot het ontstaan van openheid over een recent en minder recent verleden. Op een aantal plekken resulteerde dit nieuwe klimaat in een mum van tijd in wederopleving van wrok over wat een volk in het verleden door een ander volk was aangedaan. Waar dat gebeurde, domineerde al snel een rancuneus nationalistisch discours dat in de decennia vůůr de glasnost alleen heimelijk te horen was geweest - tijdens drinkgelagen in kleine keukentjes van betonnen flats of in schimmige achterafzaaltjes.

De eersten die een revanchistische daad bij het woord voegden, waren Armeense afgevaardigden uit Nagorno-Karabach. In februari 1988 stemden zij voor afscheiding van Karabach van de toenmalige Sovjet-republiek Azerbeidzjan. Enkele maanden later begon een oorlog die zes jaar zou duren en waarin meer dan een miljoen mensen zouden worden verdreven. Binnen de kortste keren was deze oorlog maar een van de oorlogen in de Kaukausus, en was de Kaukasus maar een van de oorlogsgebieden in voormalig communistisch Europa.

Na de val van de Muur in 1989 kwam het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in een stroomversnelling. In Sovjet-republieken als MoldaviŽ en GeorgiŽ gingen honderdduizenden inwoners de straat op om onafhankelijkheid te eisen - manifestaties die met lede ogen werden aangezien in Rusland, ťn in regio's die tot MoldaviŽ en GeorgiŽ behoorden, maar waar inwoners zich om etnische, historische dan wel ideologische redenen nauwelijks met deze republieken verbonden voelden.

De gevolgen waren ingrijpend. Toen MoldaviŽ en GeorgiŽ zich onafhankelijk verklaarden van de Sovjet-Unie, verklaarden TransdnjestriŽ, Zuid-OssetiŽ en AbchaziŽ zich onafhankelijk van respectievelijk MoldaviŽ en GeorgiŽ. In alle drie de gevallen waren gewapende conflicten het gevolg, in alle drie de gevallen intervenieerden segmenten van het oude Rode Leger (gedomineerd door Russen) ten faveure van de opstandige regio's. In TransdnjestriŽ en Zuid-OssetiŽ kwam het tot wapenstilstanden voor het tot massaal bloedvergieten had kunnen komen, in de oorlog in AbchaziŽ vielen tienduizenden doden. In september 1993 werden in minder dan 24 uur meer dan tweehonderdduizend GeorgiŽrs verdreven in de grootste etnische zuivering op Europese bodem sinds 1945.


Etnische zuiveringen


© de Volkskrant

Dat die gebeurtenis destijds grotendeels aan westerse media voorbijging, kwam doordat hun aandacht was gericht op etnische zuiveringen die veel dichter bij huis plaatsvonden, in een kleinere uiteengevallen communistische veelvolkerenstaat. In de vroege jaren negentig voltrokken zich in het voormalig JoegoslaviŽ identieke processen als in voormalig Sovjet-gebied. Nadat KroatiŽ en BosniŽ zich onafhankelijk hadden verklaard van JoegoslaviŽ, verklaarden de Krajina en de Republika Srpska zich onafhankelijk van respectievelijk KroatiŽ en BosniŽ. In beide gevallen intervenieerde het Joegoslavische federale leger (gedomineerd door ServiŽrs) ten faveure van de opstandige regio's.

Zoals Russische militairen actief betrokken waren bij het zuiveren van AbchaziŽ van GeorgiŽrs, zo bewerkstelligden Servische troepen de zuivering van de Republika Srpska van Bosniakken (moslims) en Kroaten. De Republika Srpska bestaat tot op de dag van vandaag - en is een rem op het functioneren van BosniŽ als staatkundige eenheid. Bijna twintig jaar na de laatste gevechtshandelingen zit het gebied economisch nog altijd aan de grond.

Dat de situatie in de Republika Srpska marginaal beter is dan die in de illegale republieken verder oostwaarts, komt door intensieve bemoeienis van de internationale gemeenschap. Al bijna twintig jaar oefenen Hoge Vertegenwoordigers in BosniŽ druk uit op de autoriteiten in de Republika Srpska zich te committerren aan de Bosnische staat. In de-facto-republieken in de oude Sovjet-Unie ontbreekt zulke druk. Tussen MoldaviŽ en TransdnjestriŽ lopen al bijna twintig jaar besprekingen die nagenoeg niets hebben opgeleverd.


GeorgiŽ probeerde in de zomer van 2008 de twee onwettige republieken op zijn territorium, AbchaziŽ en Zuid-OssetiŽ, met militaire middelen terug te winnen. Voorafgaand aan dit offensief bezigde de toenmalige Georgische president, Michail Sakaasjvili, een stevig anti-Russisch discours waarin hij ijverde voor NAVO-lidmaatschap en de herovering van gebied dat door Rusland was 'afgepakt'. Het bleef niet onopgemerkt in het Kremlin, waar de stemming in dezelfde tijd gestaag antiwesterser werd.

Sakaasjvili kreeg zijn straf met de zomeroorlog van 2008. Rusland reageerde met een verpletterend tegenoffensief waarin duizenden GeorgiŽrs uit Zuid-OssetiŽ werden verdreven. Na afloop werden AbchaziŽ en Zuid-OssetiŽ door Rusland als onafhankelijke staten erkend en, en passant, voorzien van Russische militaire bases.


Confrontatiepolitiek




Poetins machtsgreep in 1999 werkte met vertraging alsnog een OekraÔense kleurbekentenis in de hand

De verpletterende nederlaag liet GeorgiŽ gehavend en geÔntimideerd achter. De populariteit van de president daalde dramatisch, de publieke opinie keerde zich tegen zijn confrontatiepolitiek met Rusland. AbchaziŽ en Zuid-OssetiŽ zijn sinds 2008 weer bevroren conflictzones. Hun terugkeer in GeorgiŽ is even onwaarschijnlijk als hun erkenning door het Westen. Gevolg: de komende decennia zullen het onwettige republieken blijven.

Achteraf is het bijna een wonder dat het territorium van OekraÔne, onafhankelijk sinds de ontbinding van de Sovjet-Unie in 1991, zo lang van de-facto-republieken gevrijwaard is gebleven. Eťn verklaring is dat de koers van Rusland de eerste jaren na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie niet antiwesters was, en die van de OekraÔne niet anti-Russisch. Zo kon het lijken of OekraÔne geen 'keuze' hoefde te maken.

Poetins machtsgreep in 1999 werkte met vertraging alsnog een OekraÔense kleurbekentenis in de hand. Laat in 2004 kwam het tot de Oranje Revolutie, begonnen als opstand tegen de verkiezingsfraude door de pro-Russische kandidaat, Viktor Janoekovitsj, die gedwongen werd terug te treden. In de jaren erna kon Moskou tevreden toezien hoe de leiders van de Oranje Revolutie onderling slaag raakten. In 2010 werd Janoekovitsj alsnog president. Een tweede 'uitbraak' uit de Russische invloedssfeer volgde in november 2013, en mondde in februari 2014 uit in de vlucht van Janoekovitsj. Dat moment wordt inmiddels 'de echte onafhankelijkheidsverklaring' van OekraÔne genoemd - in contrast met de officiŽle van 1991. Wie die bewering kracht bij wil zetten, kan stellen dat Rusland ditmaal reageerde met de annexatie van de Krim en het forceren van de Volksrepubliek Donetsk.

Met die republiek bindt Rusland OekraÔne aan zich zoals het MoldaviŽ aan zich bindt met TransdnjestriŽ en GeorgiŽ met AbchaziŽ en Zuid-OssetiŽ. Noem de Volksrepubliek Donetsk Poetins wraak op OekraÔne. Boeddhisten vergelijken wraak met het werpen van een gloeiend stuk houtskool. Je ziet het in republiekjes met beschilderde caravans als douanekantoren.


Red.: 


Terug naar Politiek lijst , Politiek & Media overzicht  , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]