De Volkskrant, 22-03-2013, door Nausicaa Marbe, schrijfster. 16 feb.2011

Unsere Mütter, unsere Väter

Tussentitel: Vooral de toekomst heeft herinnering nodig

In Nederland zouden we vreemd opkijken als de nieuwslezer het 10-uurjournaal zou inluiden met een moreel beroep op de kijker, naar aanleiding van een net uitgezonden WOII-film. Gevolgd door een uitnodiging voor een nationaal debat tussen generaties. En dat door het nadrukkelijk over 'wij' en 'onze ouders en grootouders' te hebben. Straks zijn ze dood, zegt de ook niet meer piepjonge nieuwslezer, de mensen die de boze vragen van 'mijn generatie' beantwoorden met de dooddoener: 'Jullie hadden geen idee hoe het in de oorlog was.'

In Duitsland lig het anders. Daar investeerde de zender ZDF een recordbedrag van miljoenen in de jarenlang voorbereide en met een jonge topcast gefilmde driedelige televisiefilm Unsere Mütter, Unsere Väter. Drama zonder romantiek, moralisme en pathetiek dat de naoorlogse Duitsers een idee moest geven over 'hoe het was'. Tijdens het filmen testte een team historici elke regiekeuze op geloofwaardigheid. 'Alsof het gisteren gebeurd is', beoordeelde de Süddeutsche Zeitung het resultaat.

Afgelopen zondag, maandag en woensdag werd het uitgezonden. Ik heb gefascineerd gekeken naar de oorlogsondergang van vijf 20-jarige vrienden in Berlijn. En ook naar de debatten en reportages erna. Uit deze informatiestorm bleek dat in Duitsland nog een muur overeind staat. Niet die van het IJzeren Gordijn, maar van de onmacht en weigering om te praten: 'Die Mauer des Schweigens.'

Geen idee dat die onmacht nog steeds zo groot, zo pijnlijk was. De voorbeschouwing in de Frankfurter Allgemeine Zeitung begon dan ook zonder kritische distantie, met een verzoek: wacht niet tot een feestdag, trommel je familie bij elkaar, kijk samen. Het is vijf voor twaalf, straks zijn zij die het nog kunnen navertellen dood, dan rest Europa slechts beeld en woorden, dode materie, levenloze herinnering.

Aan mij is zo'n 'leerfilm' goed besteed. Omdat ik uit een land kom dat nog lang geen verwerkingsvorm gevonden heeft voor zijn fascistische en communistische verleden. Omdat in Europa antisemitisme breed opspeelt en de onzekerheid genererende, contraproductieve EU niet tegen deze en andere onverdraagzaamheid opgewassen is. En omdat ik me afvraag waar vergelijkbaar Nederlands televisiedrama over bijvoorbeeld de politionele acties of Srebrenica blijft. Waarom gebeurt dat hier niet - omstreden nationale onderwerpen serieus behandelen en in historisch drama investeren dat schaamte of ontkenning doorbreekt, dat niet beschuldigt, maar inzicht biedt in menselijke tragedies?

Bovenal raakte me dat Duitse vertrouwen in kunst als motor van bewustwording. Wat voor toverkracht moet een film hebben om natiebreed oorlogstrauma's te helen? Unsere Mütter, Unsere Väter is geen meesterwerk. Daarvoor bevat de plot te veel toeval. Vijf boezemvrienden (een zangeres, een verpleegster, een Joodse couturier en twee Wehrmacht-soldaten) nemen in 1941 in Berlijn afscheid en ontmoeten elkaar in 1945 aan het front in Oekraïne, nogal vergezocht.

Ook de 'monsterlijkheden' waarvoor de pers waarschuwde (de film was op de ZDF-site alleen na kinderbedtijd beschikbaar) zijn soms clichématig. Maar daarom niet minder aangrijpend. Dat komt vooral omdat je ernaar kijkt door de ogen van de hoofdrolspelers, die laveren tussen behoud van menselijkheid, afstomping en verruwing. Zonder gepsychologiseer en gekunstelde dialogen wordt door weergaloos beeld en acteertalent duidelijk hoe willekeurig en ongrijpbaar lichaam en ziel beschadigd raken door oorlog.

De spanning zit er goed in, maar het verhaal werkt niet toe naar loutering en hereniging, het einde is niet happy, geen evenwicht wordt hersteld, niet eens symbolisch. Geen film over helden die beulen worden, maar over mensen met de dood in de ogen, onwetend wat ze moeten doen. Disculpeert dit de Wehrmacht-soldaat of de jodenverklikker? Relativeert deze film te veel? Beslist niet. Die Duitsers, en niet alleen zij, doen anderen en elkaar gruwelijke dingen aan. Unsere Mütter, Unsere Väter relativeert niet de Duitse collectieve schuld, maar laat zien waar en hoe die schuld ontstond.

Het is een cinematografische prestatie, zeker voor de Duitse televisie met zijn moreel beladen oorlogfilms, gepolijste Alpenromantiek en trenchcoatkrimi's. Wat de Duitsers ermee zullen opschieten moet nog blijken. Wat tot nu toe gelukt is, is de 'normaliteit' van oorlogsgruwel aan de jeugd te tonen. Er keken ruim zeven miljoen mensen, meer dan de helft waren jongeren. Zo blijkt dat vooral de toekomst herinnering nodig heeft.


Red.:   wat een uitstekend idee: boetedoening. Maar dan voor de joden. Zijn ze voorlopig de eerst 1000 jaar zoet.



Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]