De Volkskrant, 15-08-2015, tdoor Kevin Toma 2010

Woody Allen

Tragische zelfspot

Een nieuwe film en een omvangrijk retrospectief: in Nederland is dit de zomer van Woody Allen. Professionals zijn genialiteit. Arnon Grunberg over Allen de Jood.


'Toen ik 10 was ging ik wekelijks met mijn vader naar de bioscoop. Hij hield van komedies en zo leerde ik sommige films van Woody Allen kennen, waaronder mijn persoonlijke favoriet Zelig (1983). Hierin speelt Allen de legendarische Leonard Zelig, een Joodse man die de ziekelijke eigenschap heeft om de gedaante van zijn gezelschap aan te nemen. Een bizarre vorm van assimilatie, die hem zomaar van huidskleur doet veranderen, in een Ier of indiaan.

'Zelig is vormgegeven als een documentaire, vol treffend geënsceneerde nep-archiefbeelden uit de jaren twintig en dertig. Als 10-jarige snapte ik lang niet alles. Maar Zeligs aanpassingsdrang, dat je bij de tandarts komt en zelf een tandarts wordt, vond ik toen al een intrigerend en begrijpelijk gegeven.'

'Ik wilde destijds zo weinig mogelijk opvallen. Zo verdoezelde ik vaak dat ik uit een traditioneel Joods milieu kwam. Als ik bij vriendjes at en een varkenslapje op mijn bord kreeg, bracht me dat in een lastig parket: enerzijds wilde ik geen varkensvlees eten, anderzijds wou ik niemand voor het hoofd stoten. Dan schoof ik dat varkenslapje vlug onder de rijst, in de hoop dat niemand het zag. Ging ik vervolgens naar de synagoge, dan wilde ik dáár ook weer helemaal meedoen, ook al had ik geen religieuze gevoelens.'

'De wil tot assimilatie is een fundamenteel menselijk vermogen. En dat thema voert Allen in Zelig zo consequent en tot in het absurde door, dat het vaak ontzettend grappig wordt. Bijvoorbeeld als Zelig onder hypnose vertelt dat hij als kind door antisemieten werd gepest en dat zijn ouders juist de kant van de antisemieten kozen.

'Uiteindelijk duikt hij zelfs als nazi op, midden in Hitlers entourage. Erg komisch dat er dan geen enkele ideologie onder zijn transformaties ten grondslag gaat: Jood of nazi, het maakt Zelig helemaal niets uit. Waar zijn eigen identiteit intussen blijft, is nog het grootste raadsel.

'Dat zou je als een typisch staaltje Joodse humor kunnen beschouwen: humor die een tragische kant heeft en drijft op zelfspot. Maar ik geloof niet dat er zoiets bestaat als specifiek Joodse humor. Zelfspot tref je bij talloze komieken aan, joods of christelijk, blank of zwart, en iedere geslaagde grap is ook tragisch.

'Dat neemt niet weg dat Allens Joodse achtergrond een wezenlijke rol in zijn oeuvre speelt, vooral in zijn vroegere films. Kijk alleen al hoe vaak zijn personages in een orthodoxe rabbi veranderen, in Zelig maar bijvoorbeeld ook in Annie Hall (1977), als Alvy door zijn liefje Annie bij haar familie wordt geďntroduceerd en hij zich voorstelt hoe hij er in de ogen van Annie's antisemitische oma uitziet - met grote hoed, baard en pijpenkrullen. Een onbehagen waarmee ik me heel goed kon identificeren, al heb ik nooit zo'n situatie meegemaakt en ben ik nooit uit angst voor de ander in een rabbi veranderd.'

'Zelig is Allens meest Joodse film. De figuur Zelig kun je makkelijk opvatten als een symbool voor de Europese Joden die aan het eind van de 19de, begin 20ste eeuw naar Amerika vluchtten en zich daar volledig aanpasten aan de heersende cultuur. Ze lieten de pogroms achter zich, veramerikaniseerden hun namen, behielden hun religie en rituelen maar gingen verder op in de Amerikaanse samenleving. Dat verlies van een culturele identiteit blijft een actueel vraagstuk, zeker in een stad als Allens thuisbasis New York: daar halen veel Joden met Kerst een kerstboom in huis, en vieren net zoveel niet-Joden Pesach.

'Is dat erg? Zelig is zo gefocust op dat aanpassen dat hij zichzelf erin kwijtraakt. Maar al schiet hij door in zijn kameleongedrag, het maakt hem ook tot held. De wereld ligt aan zijn voeten, hij kan overal terecht en wordt nergens weggejaagd. Assimilatie is een positieve kracht, blijkt dan toch de boodschap van de film.

'Overigens geldt dat ook voor Woody Allen zelf. Als Zelig verliest hij veel van zijn typische maniertjes, en zo wordt het een van zijn beste rollen. Juist omdat hij hier, vermoed ik, het minst zichzelf kan zijn.'


Tussenstuk:
Arnon Grunberg

Arnon Grunberg (Amsterdam, 1971) is schrijver. Sinds zijn debuut Blauwe maandagen (1994) groeide hij uit tot een van de belangrijkste Nederlandse auteurs en is hij veelvuldig bekroond. Sinds 2010 heeft Grunberg een dagelijkse column op de voorpagina van de Volkskrant: 'Voetnoot'.


Web:
Grunberg over Woody Allens meest Joodse film
TT:
Als ik bij vriendjes at en een varkenslapje op mijn bord kreeg, bracht me dat in een lastig parket
De figuur Zelig kun je makkelijk opvatten als een symbool voor de Europese Joden
Zelig is zo gefocust op dat aanpassen dat hij zichzelf erin kwijtraakt

IRP:  
 


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]