De Volkskrant, 17-12-2011, door ARNON GRUNBERG is schrijver en columnist van de Volkskrant. 2010

Voor literaire waarde telt de macht van de meerderheid niet

Het is een misvatting dat literatuur, wil zij waardevol zijn, een massaproduct moet blijven of worden.

Tussenstitels: Niemand hoeft
het volk meer te
vertellen wat
waardevol is,
dat bepaalt
het zelf wel

Literaire wereld
is steedsmeer
gaan lijken op
de wereld van
het korfbal

Na afloop van een symposium over Rutger Kopland zei een dichteres die veel over koken schrijft tegen me: 'De literaire wereld is vreselijk ingewikkeld.'

Dat zal ze ongetwijfeld ironisch bedoeld hebben. Ook leek ze te suggereren dat ik die literaire wereld niet kende, wat ook ironie zal zijn geweest: ik schrijf bijna twintig jaar fulltime, als ik een wereld zou moeten kennen is het de literaire. Het wordt tijd me eens af te vragen hoe ik me verhoud tot de wereld waar ik tegen wil en dank deel van uitmaak.

Toen ik rond mijn 15de acteur wilde worden, leek me de essentie van het acteursbestaan dat je met andere acteurs veel en lang in cafés hing. Voordat ik officieel debuteerde als romanschrijver wilde ik ook enige tijd graag bij de literaire wereld horen. Mijn voorstelling van 'erbij horen' was in dit geval wederom beperkt: je kwam in cafés waar de schrijvers kwamen en werd herkend en gerespecteerd als schrijver. De gebruikelijke romantiek zeg maar. Al had ik toen al begrepen dat discipline een belangrijk aspect van het schrijverschap is en dat drankgelagen dat schrijverschap eerder in gevaar brengen dan dat ze het een handje helpen.

Vergeleken met de jaren tachtig, toen mijn relatie tot de literaire wereld werd gekenmerkt door wellicht onvermijdelijke idealisering en romantisering - je idealiseert diegene of datgene bij wie of waarbij je wilt horen - is het aanzien van die literaire wereld verbleekt. Zeker, de literaire wereld bestaat nog steeds: er zijn mensen die boeken schrijven, mensen die boeken uitgeven, en mensen die in kranten over die boeken schrijven, in sommige gevallen schrijven ze zelf ook nog een boek. Af en toe ontlenen die mensen enig aanzien aan hun activiteiten, maar de vanzelfsprekendheid dat (serieuze) literatuur iets waardevols is en dat ook mensen die niet of nauwelijks lezen dat erkennen, zeg maar het neveneffect van het zogenaamde Bildungsbürgertum, is afgekalfd. Ik beweer niet dat er minder wordt gelezen, maar dat het automatische respect voor het fenomeen literatuur geminimaliseerd is. Dat heeft alles te maken met democratisering en de ontmanteling van autoriteiten. Niemand hoeft het volk meer te vertellen wat waardevol is, dat bepaalt het zelf wel. Ik spreek nu over de Nederlandse situatie, maar ik geloof niet dat dit een exclusief Nederlands fenomeen is.

Een literaire schrijver zal dit allicht betreuren, alleen al uit eigenbelang, maar het lijkt me een misvatting dat literatuur, wil zij waardevol zijn, een massaproduct moet blijven of worden, zoals het mij ook een misvatting lijkt dat iets wat onverhoopt een massaproduct is geworden per definitie geen goede literatuur kan zijn. Literatuur bevindt zich aan gene zijde van de democratie, de macht van de meerderheid telt niet, en in de markt, die zij ook is, zou niet zozeer gehandeld moeten worden in reële valuta's, dus euro's, dollars en Zwitserse franken, als wel in symbolisch kapitaal, dat wil zeggen erkenning, waardering en prijzen van zogeheten experts.

De afgelopen decennia is de literaire wereld steeds meer gaan lijken op pakweg de wereld van het korfbal: de massa interesseert zich niet voor de nieuwe sterspelers, de roddels, de ins en outs. De beroemdste dichter van Servië mag de harten van jonge meisjes uit Belgrado sneller doen kloppen, maar de kans is groot dat ze in Boekarest nog nooit van hem hebben gehoord. Niet verwonderlijk misschien, ik vermoed dat de gemiddelde West-Europeaan ook niet weet wie de premier van Finland is (ik weet het niet).

Een kleine groep uit de internationale literaire wereld overschrijdt soms de natuurlijke grenzen van die literatuur, denk aan Rushdie tijdens de fatwa of tegenwoordig Murakami, maar voor de rest blijft literatuur iets voor ingewijden, en die ingewijden concentreren zich bij voorkeur op het eigen land. De Nederlandse literaire wereld is niet of nauwelijks op de hoogte van de Duitse literaire wereld en vice versa. Zelfs de bekendheid van de internationale literaire subcultuur moet niet te zeer worden overschat. Zo meende een buurvrouw van mij in New York dat Philip Roth een kosjere slager was en dat was geen ironie. Ook de werkelijke stand van zaken binnen een tamelijk internationale literaire cultuur als de Amerikaanse blijft voor niet-Amerikanen die zich met literatuur bezighouden veelal onbekend. De reputatie van de Amerikaanse auteur Paul Auster is in Frankrijk vermoedelijk veel groter dan in Amerika; Amerikaanse literatuur betekent in Europa iets anders dan in Amerika.

De literaire wereld kan worden vergeleken met een kudde koeien die gedwongen is op een te kleine weide te grazen. Er zijn te veel literatoren die aanzien en roem, zowel nationaal als internationaal, wensen te vergaren en er is te weinig massa om dat aanzien te genereren.

In vergelijking met bijvoorbeeld de academische wereld fluctueert het aanzien in de literaire wereld bovendien stukken sneller. Wie eenmaal hoogleraar is, blijft dat tot zijn pensionering. In de literaire wereld bestaan geen benoemingen voor het leven. Als ze bestaan hebben ze vaak weinig of geen waarde. Zo kent Nederland de 'Dichter des Vaderlands' - geen benoeming voor het leven, wel een benoeming - maar de literaire elite neemt deze post niet of nauwelijks serieus. Er zijn natuurlijk nog altijd de prijzen, maar zelfs de Nobelprijs is tamelijk snel vergeten, en ook de aandacht voor de Nobelprijs lijkt minder groot dan een paar decennia geleden.

Ik probeer mij zoveel mogelijk afzijdig te houden van het literaire wereldje, maar dat is uiteraard een dubbelzinnige positie, want als schrijver blijf ik afhankelijk van erkenning die door de literaire wereld wordt gegenereerd.

Het masochisme kent echter wel grenzen. Je hoeft geen vrienden te worden met mensen die er belang bij hebben je te verstoten uit hun groep. De motor achter alle schrijversvriendschappen is haat en jaloezie, al doen haat en jaloezie zich soms ook voor, dat geef ik toe, als bewondering. Daarom zoek ik mijn vrienden en kennissen het liefst in andere kringen.


 

IRP:   Arnon staat hoog boven de literaire wereld ...  uitleg of detail
 


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]