De Volkskrant, 23-08-2012, door Arnon Grunberg, ILIJA TROJANOW 2010

Grunberg vs Trojanow

Briefwisseling

Schrijvers moeten onrecht en misstanden aan de kaak stellen, vindt de Bulgaars-Duitse schrijver Ilija Trojanow. Arnon Grunberg is het daar niet mee eens. Schrijvers moeten vooral niet de profeet uithangen, want daarvan zijn er al genoeg. 'In hoeverre is de roman een effectief middel om veranderingen teweeg te brengen?'


Ik waak ervoor een leraar te worden

Tussentitel: Een romanschrijver gelooft alleen tijdelijk ergens in

Beste Ilija,
Rebelsheid, laten we daar beginnen. Zeker kent de romankunst ook een 'rebelse traditie', zoals ik aangaf kent de geschiedenis genoeg voorbeelden van schrijvers die vanwege hun romans zijn vervolgd. Ik denk eveneens aan contemporaine Chinese schrijvers die gevangen zijn gezet omdat het bewind hun geschriften al te serieus nam.

Maar kent de romantraditie niet ook een conformistische traditie? En zelfs als het gaat om 'rebelse' literatuur, kan die in praktijk niet uiterst conformistische consequenties hebben? Tolstoj schreef al aan het eind van zijn leven dat alle kunst, ik parafraseer, een ijdel tijdverdrijf is voor de gegoede burgerij.

In jouw hoofdpersonage uit Smeltend ijs, Zeno, kan ik zeker een Don Quichot herkennen - goed dat je die naam laat vallen. Leert Cervantes ons niet met Don Quichot dat het gevaarlijk kan zijn je te verliezen in romans? Doet Flaubert dat niet met Madame Bovary? En is de romantraditie niet ook te begrijpen als een poging om te twijfelen aan het nut van het lezen van romans, zie Don Quichot, en zelfs aan het nut van het schrijven, culminerend in Beckett?

Jij hebt je wat pathetiek veroorloofd, vergeef me dan ook deze pathetiek: ten minste na Beckett kan geen romanschrijver er meer zeker van zijn of zwijgen niet beter was geweest.

Natuurlijk staat de roman niet buiten de moraal. Wel waak ik ervoor een leraar te worden, want waar de romanschrijver een leraar wordt, gaat dat vrijwel altijd ten koste van de roman.

Maar betekent dat dat een een schrijver zich zou moeten beperken tot zijn eigen biografie? Natuurlijk niet, en terecht merk je op dat ik geen enkele behoefte voel me tot die eigen biografie te beperken.

Oorlog is een onlosmakelijk onderdeel van onze geschiedenis, ongeacht de biografische verschillen tussen ieders persoonlijke geschiedenis. Hoewel er in onze naam oorlogen worden gevoerd kunnen wij ons betrekkelijk goed eraan onttrekken. Voor mij is oorlog alleen al daarom een te belangrijk thema om over te laten aan de filmindustrie en de journalistiek. Vandaar Onze oom.

Uiteraard geloof ik in de macht van woorden en natuurlijk ben ik van mening dat woorden iets kunnen bewerkstelligen, ik meen ook dat de roman meer is dan ijdel tijdverdrijf voor verveelde burgers.

Maar Elizabeth Costello, in het gelijknamige boek van Coetzee, zegt: 'Ik ben schrijfster... Ik handel in fictie. (...) Ik geloof alleen tijdelijk ergens in; ergens vast in geloven zou me belemmeren.' We moeten Costello niet al te makkelijk gelijkstellen aan Coetzee, hoe dan ook doet zij een uitspraak die het verdient serieus te worden genomen.

Een romanschrijver mag de waarheid zoeken of macht, maar hij gelooft alleen tijdelijk ergens in. Vastgeroeste geloofsovertuigingen staan de romanschrijver en zijn waarheidsvinding kennelijk in de weg.

De roman doet wat mij betreft inderdaad aan waarheidsvinding; wij hebben betrekkelijk gecompliceerde verhalen nodig om deze wereld te begrijpen, maar ook om hem vorm te geven.

Als wij alleen de 'harde' wetenschappen gebruiken om aan waarheidsvinding te doen, doen wij onszelf tekort. Daarom heb ik bijvoorbeeld het verwijt dat Freud niet wetenschappelijk zou zijn altijd onzin gevonden. Iedereen die van verhalen houdt, zou van Freud moeten houden. Zoals waarheid in Griekse tragedies te vinden is, zo is er ook waarheid in Freud te vinden.

Een goede roman waarin de opwarming van de aarde wordt ontkend is denkbaar, daarover zijn we het eens, maar waarom zou je zo'n roman willen schrijven, vraag je. Nu wil ik dat niet, het was een gedachte-experiment, maar die andere vraag blijft staan: waarom zou je een roman willen schrijven waarin de lezer gewezen wordt op de vernietiging van de aarde door menselijke activiteiten?

Zoals ik in mijn eerste brief opmerkte, meen ik dat de puur esthetische houding onmogelijk en onwenselijk is omdat de schrijver dan moet veinzen zich buiten alle machtsverhoudingen te bevinden. Dat neemt niet weg dat ik denk dat de hedendaagse romanschrijver in West-Europa of Amerika geen rebel zal zijn. Hij is net zomin een rebel als de koper van een Apple-computer, hij is een handelaar in fictie, goede of minder goede.

En, zoals ik in mijn vorige brief heb opgemerkt, als het om 'Aufklärung' gaat, is een roman dan wel het juiste vehikel? De roman neemt een marginale plaats in in onze cultuur.

Jij stelt dat je het tegendraadse, het opstandige, in deze wereld wilt versterken, maar dan zullen we moeten onderzoeken of jij dat ook daadwerkelijk bewerkstelligt. Effecten wegen zwaarder dan bedoelingen.

Ik begrijp je verlangen naar het subversieve in de roman, ik verlang er ook naar, en wellicht zijn er nog echo's te horen van die subversie in deze of gene roman, maar de prijs die wij betalen voor de vrijheid die wij opeisen in naam van de kunst is dat het subversieve bij voorbaat onschadelijk wordt gemaakt.

Misschien moet de waarlijk subversieve romanschrijver een religie beginnen, een politieke partij of een revolutionaire beweging. In die volgorde waarschijnlijk.

Lieve Ilija, moet ik jou echt niet alleen zien als een goede schrijver, een charmeur, een toneelspeler, een Bulgaar, een vriend, een man, maar ook als een rebel?

Hartelijke groet,

Arnon

----------------------------------------------------------------

Het subversieve bestaat, ik heb het vaak gezien

Tussentitel: Was het echt nodig ons leger zo te belasteren, zouden lezers vragen

Beste Arnon,

Om te beginnen zou ik iets willen zeggen over de intense uren die ik heb doorgebracht met Onze oom, in de hitte van een zomers Corsica (waarbij ik de plaats van handeling in gedachten telkens naar hier verlegde: de rebellen zag ik in het ontoegankelijke Corsicaanse binnenland, de hoge officieren met hun ongelukkige echtgenotes in de mondaine havenplaatsen). Het is een goed boek omdat je veel durft. Ik was onder de indruk, en ook bedrukt.

Je roman heeft me bij de keel gegrepen. De mensen die jij beschrijft leven in een door en door verdorven wereld, zonder uitzicht op verbetering, laat staan verlossing. Bevat zo'n beeld niet ook een politiek standpunt, en is het niet zorgelijk als een schrijver, die in zijn boek handelaren in de dood opvoert, een propagandist van de hopeloosheid wordt?

Ook kwam de gedachte bij me op hoe je lezers zouden reageren als je geen Nederlandse maar - laten we zeggen - een Colombiaanse schrijver was. 'Was het nou echt nodig om ons leger zo te belasteren en onze militaire leiders belachelijk te maken?' zouden sommigen vragen. Ook tegenstanders van het regime zouden niet blij zijn, want de guerrillaleider in je roman is een griezel die kinderen verkracht. Misschien zouden je bezorgde ouders op je pragmatische gemoed werken en vragen: 'Wat wil je daarmee bereiken? Dacht je nou echt dat je op die manier iets kunt veranderen?' Ik weet niet wat je zou antwoorden, maar het zou naar alle waarschijnlijkheid het antwoord van een balling zijn, want zoals bekend kunnen militairen nogal haatdragend worden als ze niet met voldoende respect worden bejegend. En 's nachts zou je vrouw je wellicht in het oor fluisteren: 'Wat heeft het voor zin? Waarvoor hebben we familie en vaderland verlaten?' Dan kun je natuurlijk niet antwoorden: 'Omdat ik mee wilde doen met een esthetisch spel, bedoeld als ijdel tijdverdrijf voor de gegoede burgerij.'

Bij het lezen van je derde brief krijg ik het gevoel dat onze meningsverschillen weleens met een verschil in geografisch-culturele achtergrond te maken zouden kunnen hebben. Ik ben geboren in een land (Bulgarije) waar de twee grootste dichters zijn vermoord (onder wie Geo Milev, vlak na het schrijven van zijn futuristisch-revolutionaire gedicht September), een dictatuur waar de belangrijkste naoorlogse roman (Tabak van Dimitar Dimov) op gezag van de autoriteiten moest worden herschreven. Bijna alle romans die daarna kwamen, omzeilden uit zichzelf alle gevaarlijke klippen, zodat er uit de communistische tijd nauwelijks een roman over zal blijven. Geloof me, dat conformisme heeft het land geen goed gedaan.

In Kenia, waar ik opgroeide, heb ik al vroeg de moderne Afrikaanse literatuur leren kennen, schrijvers als Chinua Achebe (die zichzelf als leraar beschouwde), Wole Soyinka, Okot p'Bitek en Ngugi wa Thiong'o, die een doorslaggevende rol hebben gespeeld in de geestelijke dekolonisatie van een heel continent. Niemand in Afrika zal hun betekenis in dit opzicht betwisten. Als student in München kon ik vaststellen dat ondanks het heersende l'art pour l'art-dogma de belangrijkste literaire prijs in Duitsland genoemd is naar Georg Büchner, zowel politiek als esthetisch gezien de radicaalste Duitstalige schrijver. En in India maakte ik kennis met straattheatergroepen die met aangepaste teksten van Brecht mensen bereiken die nooit een voet in een bibliotheek zouden zetten. Ik ben het subversieve in de literatuur te vaak tegengekomen om aan het bestaan ervan te kunnen twijfelen.

Je hebt gelijk als je zegt dat rebelsheid kan omslaan in conformisme. Ik huiver nog als ik terugdenk aan een opvoering van Luigi Nono's Al gran sole carco d'amore tijdens de Salzburger Festspiele een paar jaar geleden. Als woordvoerster van de Parijse Commune riep Louise Michel op het podium dat alle gegoede burgers tegen de muur moesten worden gezet, waarna het publiek haar met hartstochtelijk applaus bedankte. Omdat het niet erg aannemelijk is, ook niet met een flinke portie postmoderne ironie, dat welgestelde toeschouwers juichend hun eigen executie begroeten, moet worden gevreesd dat elk werk, hoe geavanceerd ook, door de manier waarop het wordt ontvangen van elke subversieve angel kan worden ontdaan. Tegendraadsheid kan ontaarden in een loos gebaar, rebelsheid verwateren tot je reinste symboolpolitiek, alleen ben ik me daarvan bewust en reflecteer erover in mijn romans - zoals je zelf al hebt opgemerkt.

Aangezien jij je niet op je gemak voelt bij woorden als 'rebels' en 'geëngageerd', moeten we het misschien over een andere boeg gooien: wat vind je van 'werkwijze'? Je bent een meester in het rechercheren. Ik neem aan dat je aanpak berust op het inzicht dat de wereld wil worden gekend en kan worden begrepen. En omdat de wereld - literair gesproken - is samengesteld uit details, moeten die kloppen als je wilt dat je verhaal geloofwaardig is. Pas dan kan bij de lezer de empathie ontstaan die het lezen boven een ijdel tijdverdrijf uittilt - iets wat wij allebei mogelijk en noodzakelijk vinden. Zit ik er erg naast als ik dit zo zeg?

En aangezien je me aan het eind van je brief voor de keuze stelt hoe ik gezien wil worden, antwoord ik graag: zolang ik leef als charmeur, na mijn dood als rebel.

Blijf wakker en gezond (zoals ze in het Bulgaars zeggen),

Ilija



Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]