De Volkskrant, 19-06-2012, door Rob van Scheers en Paul verhoeven 20 jun.2012

Schindler's missers

In
Schindler's List past filmer Steven Spielberg dezelfde dramaturgische trucjes toe als bij Jaws. Met dramaturgie is niets mis, zelfs niet bij een gevoelig onderwerp als de Holocaust, vindt Paul Verhoeven. Maar in Schindler's List gaat Spielberg over de top. Verhoeven laat in de laatste aflevering voor de zomerstop zien waar het mis ging.

Tussentitels: Amon Goeth is de antagonist, de slechterik, hij is de witte haai uit Jaws... het monster!
Politiechef Martin Brody voelt zich schuldig omdat een jongetje van dezelfde leeftijd als zijn zoon door de witte haai is gegrepen
Voor mij als kijker is het probleem met Schindler's List dat al die foefjes zo opzichtig zijn opgezet


'Deze week gaat het over Schindler's List, en ik gebruik Jaws als referentiekader. Twee keer Steven Spielberg, maar twee heel verschillende films natuurlijk. De eerste is een dramatisering van de Holocaust, de tweede een rampenfilm over een witte haai. Toch hebben deze films meer met elkaar gemeen dan op het eerste oog lijkt. En dan doel ik met name op de gebruikte dramaturgie, het vaste stramien waarmee Spielberg zijn verhalen vertelt.

Bij verschijnen van Schindler's List in 1993 ontstond veel discussie over de vraag: is een visuele representatie van de Holocaust mogelijk? Is het mogelijk en is het moreel verantwoord? Claude Lanzmann, de maker van de indrukwekkende documentaire Shoah (1985), vindt Spielbergs werkstuk 'kitscherig'. Bovendien gaat hij ervan uit dat de Holocaust een unieke situatie is en daarom niet visueel gerepresenteerd mag worden. Wél in een feitelijke documentaire, zoals hijzelf heeft gedaan, maar niet in een speelfilm. Dat moet je ook zien binnen het kader van het joodse denken, waarin je bijvoorbeeld ook geen afbeelding van God mag tonen. Sommige dingen zijn zo onzegbaar dat je erover zwijgt. De geschiedenis spreekt voor zich.

Op dat punt ben ik het niet met Claude Lanzmann eens. Het is correct dat de methodische wijze waarop de nazi's de vernietiging van de Joden aanpakten niet eerder is voorgekomen. De bureaucratische systematiek is wat het zo buitengewoon hard maakt en in die zin is de Holocaust inderdaad uniek. Afgezien van het vurig antisemitisme van de nazi-leiders, lijkt die genocide zelfs bijna emotieloos te zijn uitgevoerd.

Toch wil ik erop wijzen dat volkerenmoorden van alle tijden zijn. We hoeven alleen maar te denken aan de Armeense genocide, of meer recent: de slachtpartij die de Hutu's in Rwanda onder de Tutsi's aanrichtten, in nauwelijks drie maanden tijd. Of noem de politieke zuiveringen van Stalin, van Mao, of de etnische genocide door Bosnisch-Servische troepen in Srebrenica. Een treurige lijst, die we nog veel verder zouden kunnen aanvullen en waar de circa tien miljoen zielen die de Belgische koning Leopold II tussen 1885-1908 liet afslachten in zijn privé-kolonie Congo Vrijstaat waarschijnlijk bovenaan 'pronkt'. Genocide gebeurde in het verleden en het gebeurt nog steeds. Dat is wat je erover kunt zeggen. Claude Lanzmann vindt het immoreel de Holocaust te representeren. Ik ga niet zover: alles kan gerepresenteerd worden, niets is heilig, het ene is niet heiliger dan het andere.

Dat is mijn perspectief en daarbinnen komt de belangrijkste vraag: als je dan zo'n onnoemelijk zwaar onderwerp als de Holocaust in een speelfilm wilt aansnijden, is het dan geoorloofd daar dramaturgie op los te laten? Dramaturgie is niet anders dan een truc om de kijker bij de les te houden. Dramaturgie is: hoe leg ik als verteller mijn kaarten op tafel? Zodat de kijker denkt: o, dan krijgen we dit, maar dan gaat het anders, krijg je juist dat, kantelt de plot, blijft de spanningsboog op peil. Daar zijn allemaal wetten voor, ze zijn al bekend sinds het theater van de Oude Grieken.

Mijn stelling is: voor Steven Spielberg was het een onmogelijkheid over Schindler's List te denken als een niet-dramaturgische film. Hij heeft zich niet kunnen losmaken van alle dramaturgische foefjes die je hebt om entertainment te bedrijven. Ik zeg niet dat hij de film met slechte bedoelingen heeft gemaakt, integendeel. Maar hij kon niet inzien dat Schindler's List een andere benadering nodig had dan bijvoorbeeld Jaws. Omdat het onderwerp daarom vraagt, het niet zomaar luchtig entertainment is, geen materiaal om met het publiek een dramaturgisch spelletje te spelen.

Zoals iedereen wel weet, gaat deze film van 195 minuten over de historische figuur Oskar Schindler, de zakenman en industrieel die begon als oorlogsprofiteur en eindigde als de humanitaire held die eigenhandig het leven redde van circa 1.200 Joden. Het verhaal speelt in het getto van Krakau, het concentratiekamp Plaszów en verplaatst zich naar Zwittau-Brinnlitz, Moravia. Aanvankelijk ziet hij de Joden als goedkope werkkrachten voor zijn emaillefabriek, later koopt hij de Joden met het verdiende kapitaal vrij van de nazi's. Een van de kritiekpunten op Schindler's List luidde, ook van Lanzmann, dat het eigenlijk schandalig was om de Holocaust door Duitse ogen te vertellen. Die kritiek deel ik niet, het is in dit geval één van de mogelijke perspectieven.

Wat ik wel prettig zou hebben gevonden is als Spielberg met een koelere blik, en een zekere distantie naar Oskar Schindler had kunnen kijken. Meer als de manier waarop Gillo Pontecorvo in The Battle of Algiers de Algerijnse vrijheidsstrijd aansneed (de film die we eerder hebben besproken). Semi-documentair, dus, en zonder al te veel gekunstelde dramaturgie.

De eerste veertig minuten van Schindler's List probeert Spielberg dat ook wel. Polen wordt bezet, in Krakau trekken de nazi's een getto op, de Duitse administratie begint lijsten aan te leggen, we leren de personages kennen, onder wie Oskar Schindler (Liam Neeson), het is allemaal nog heel feitelijk. Het gaat steeds een stapje verder en we begrijpen hoe de Joden steeds verder worden ingesloten. Dat kan allemaal, al hou ik wel wat moeite met al die schreeuwende Duitsers in het Engels... dat leidt enorm af.

Dan, na die veertig minuten, maakt SS-luitenant Amon Goeth (Ralph Fiennes) zijn entree. Hij is verantwoordelijk voor het inrichten van het concentratiekamp Plaszów en deze Goeth blijkt de duivel in eigen persoon. Een psychopaat, die 's ochtends vanaf zijn balkon en met zijn telescoopgeweer voor zijn plezier willekeurig Joodse gevangenen afknalt. Met Goeth doet tegelijkertijd de dramaturgie zijn intrede in de film. Hij is de antagonist, de slechterik, hij is de witte haai uit Jaws... het monster! Wat Spielberg blijkbaar onderschat: door Goeth zo als een psychopaat neer te zetten, hoef je eigenlijk niet meer over dat personage na te denken. Hij is een gek, een eenling, maar dat waren de nazi's nu juist niet. Goeth is bedoeld als een vorm van verhevigde werkelijkheid, maar juist hij doet de historische werkelijkheid geen recht. Een ongelukkige keuze, vind ik.

Niettemin blijven we hem in de film volgen en voor de spanningsboog haalt Spielberg nu alles uit de kast. Bij een van Goeths woedeaanvallen is het slachtoffer een oude man, hij vervaardigt scharnieren in de fabriek van Oskar Schindler. Maar het gaat Goeth niet snel genoeg, de oude man heeft geen productie, die is in zijn ogen nutteloos. Goeth neemt hem mee naar buiten om hem standrechtelijk te executeren. Hij pakt zijn revolver en... klik! Geblokkeerd. Schiet nog eens, weer: klik. De derde keer denk je: nou, nu zal die revolver toch wel afgaan? Andermaal: klik. Dan komen er nog twee Duitsers bij en ook hun revolvers blokkeren. Hoogst onwaarschijnlijk, allemaal. Dan geeft Goeth hem in arren moede maar een klap met de kolf, dus die man blijft leven. Het is een dramaturgische variant op: bijt de witte haai wel, of bijt de witte haai niet?

Voor mij als kijker is het probleem met Schindler's List dat al die foefjes zo opzichtig worden ingezet. Het uiteindelijke effect is dat de film mij niet raakt, ik er niet in mee kan gaan, ondanks de zwaarte van het onderwerp. Ik bedoel, in Jaws zit een scènetje dat mij wel raakt. Spielberg is daar dan weer juist heel subtiel. Roy Scheider speelt politiechef Martin Brody en hij heeft een zoontje, Michael. De politiechef voelt zich schuldig omdat een jongetje van dezelfde leeftijd door de witte haai is gegrepen. Brody wist dat die haai daar rondzwom, hij wilde ook de stranden laten sluiten, maar hij heeft zich laten overreden door de opportunistische burgemeester. Die vreest dat ruchtbaarheid over een haai in de wateren het toerisme naar de knoppen zal helpen, het dorp failliet zal doen gaan, en het is morgen net de 4th of July, de nationale feestdag. Brody is inmiddels de moeder van dat jongetje tegengekomen, ze heeft hem beschuldigd en hard in zijn gezicht geslagen. En daarover zit hij te piekeren aan de eettafel, hand onder zijn hoofd, blik op oneindig. Zijn eigen zoontje Michael weet Martin uit de depressie te halen. Michael zit naast hem aan tafel, en begint de mimiek en gebaren van zijn vader na te doen. Na een tijdje merkt Brody dat, ze beginnen gekke bekken te trekken, en uiteindelijk lachen ze naar elkaar. Alles zonder woorden, maar heel liefdevol. Zo mooi, zo simpel. En je begrijpt precies wat er op dat moment door het hoofd van Martin Brody moet spelen.

Steven Spielberg kan heel, heel goed filmen, zoveel staat vast. Ik ben fan van Jaws en van Indiana Jones, met name deel I: Raiders of the Lost Ark. Er zijn mensen die Schindler's List zijn beste film vinden, maar voor mij is hij daar juist over de top gegaan. Ook hier wil hij emotie met een kind bewerkstelligen, in dit geval een meisje. Hij geeft haar in deze zwart-witfilm een rood jasje mee, dat is later ingekleurd. Ze loopt een paar keer door het beeld en dan ligt ze tussen een stapel lijken. Ook eraan, en Spielberg probeert te zeggen: ieder mens is er één. Maar we kennen haar niet, dus we kunnen ons niet met haar identificeren. Als hij ook maar een zo'n scènetje met haar als in Jaws had ingevoerd, was het al een heel ander verhaal geweest. Maar gek genoeg doet hij dat dan weer niet.

Dieptepunt is de douchescène, een kwartier voor het einde. Oskar Schindler heeft zijn personeel van de nazi's vrijgekocht, hij gaat een nieuwe fabriek opzetten in zijn geboorteplaats Zwittau-Brinnlitz, Moravia. Maar door een rangeerfout is een wagon met zijn vrouwelijke personeelsleden naar Auschwitz afgevoerd. Twintig minuten eerder hebben we dezelfde vrouwen in een barak in concentratiekamp Plaszów zien discussiëren over wat de nazi's met je doen in Auschwitz. Je gaat ernaartoe, je krijgt een vaccin, je wordt ontluisd, en dan zetten ze je onder de douche, maar dan... word je dus vergast.

Afgezien van het feit dat je je kunt afvragen hoe deze vrouw dat allemaal weet - de vergassingen waren nog lang niet algemeen bekend op dit moment in de tijd - blijkt die hele discussie in de barak louter bedoeld om de scène in Auschwitz voor te bereiden bij de kijker. Het is een aankondiging, want eenmaal daar aangekomen gaat het precies zoals die vrouw heeft verteld. Die dreiging wordt opgepompt en uitgesmeerd, en dan belandt die groep vrouwen naakt onder de douche, er worden snel wat close-ups van die douchekoppen gegeven. Stilte. Angst op de gezichten.

Wij denken: tsja... nu komt er dus onvermijdelijk Zyklon B uit. De kranen gaan open, maar dan... spuit er water uit die douchekoppen.

Kan dit? Mag je dat zo doen? Is dit niet heel erg Hollywood? Is dit Spielbergs manier om in een inktzwart verhaal toch nog een happy end te creëren? En is het niet ongelooflijk vals ten opzichte van die miljoenen échte slachtoffers?

Daarmee komen we terug op het begin: de representatie van de Holocaust. Geen onderwerp waarover je kunt zeggen: oh, dat fix ik wel even, ik pak het aan net als bij Jaws. Eerst de spanning opbouwen en dan de grote bevrijding bij het publiek: geen Zyklon B - maar gewoon koel, helder water. De dramatische Spielerei die hier wordt toegepast, want dat is het, doet Spielberg buiten de boot vallen. Dit is nou écht een stap te ver. Ik zou geweigerd hebben deze scène te verfilmen. De opbouw naar de douchescène en die douchescène zelf ondermijnen de integriteit van de maker. Met dit dramaturgische trucje heeft hij zijn eigen film opgeblazen, alle goede bedoelingen ten spijt. Als het dan toch over de Holocaust moet gaan, vind ik Vittorio De Sica's Il giardino dei Finzi Contini (The Garden of the Finzi-Continis, ook eerder besproken) zoveel keer beter, echter, subtieler... ontroerender, ook.'

 

Tussenstuk:
Bijt-ie of bijt-ie niet?

Bijt de witte haai wel  of bijt de witte haai niet? Dit thema keert in Jaws constant terug. Een variatie hierop heeft Spielberg toegepast in Schindler's List, in de figuur van SS-luitenant AmonGoeth. Deze Goeth wil een oude man standrechtelijk executeren, maar zijn wapen faalt een aantal keren achter elkaar. Een dramaturgische variant op de al dan niet bijtende witte haai.

Na de zomer keert deze weer reeks terug. Eind september verschijnt bij de Bezige Bij: Volgens Verhoeven - Op stap door de filmgeschiedenis met Paul Verhoeven, door Paul Verhoeven & Rob van Scheers. Daarin de uitgebreide, geheel herziene versies van de columns uit de Volkskrant. 29,90 euro.

Schindler's List (1993)
Genre: episch oorlogsdrama
Regie: Steven Spielberg
Met: Liam Neeson, Ralph Fiennes, Ben Kingsley, Caroline Godall, Jonathan Sagalle e.v.a.
195 min/zwart-wit
7 Oscars
Schindler's List gaat over de historische figuur Oskar Schindler, de zakenman en industrieel die begon als oorlogsprofiteur en eindigde als humanitaire held die eigenhandig het leven redde van circa 1.200 Joden.



Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]