De Volkskrant, 17-09-2013, VAN ONZE VERSLAGGEVER TONIE MUDDE − 17/09/13, 00:00 20 jun.2012

Interview | Eva Moraal, historica

'Mocht ik morgen weg gaan, dan is dit een afscheidsbrief'

In Kamp Westerbork schreven gevangenen relatief positief over hun dagelijks leven. Die teksten staan in schril contrast met hun latere herinneringen, ontdekte een Amsterdamse promovenda.


Een kamp waar de behandeling 'behoorlijk' was. Dat is het overheersende beeld in de dagboeken en duizenden brieven van de gevangenen van Kamp Westerbork op de Drentse heide. Na de oorlog kantelde dat beeld, blijkt uit hun latere memoires. Bewakers die in brieven nog als 'vriendelijk' werden bestempeld, groeiden in retrospectief uit tot 'rotlui'. Historica Eva Moraal vergeleek de ervaringen in het kamp en de latere herinneringen aan die periode. Vrijdag verdedigt ze aan de Universiteit van Amsterdam haar proefschrift Als ik morgen niet op transport ga, ga ik 's avonds naar de revue.

Voor welke groep gevangenen kantelde het beeld het meest?
'Allereerst voor de jonge kinderen. In Westerbork was het familieleven nog redelijk intact. Kinderen zagen hun ouders, gingen naar school, maakten vrienden. Ook zongen ze stiekem spotliedjes over een SS-er: 'Von Eck, zat op een hek, hij viel eraf, en brak zijn nek.' Pas na de oorlog beseften ze dat Westerbork een voorportaal was van de vernietigingskampen en snapten ze hoe de Duitsers een verdeel - en- heersstrategie toepasten door allerlei privileges uit te delen. Zo circuleerden er lijsten met voorlopige vrijstellingen voor transport. Een Palestinalijst, een Barneveld-lijst, een lijst van kampingezetenen die vóór 1 juli 1942 waren aangekomen. Overlevenden die destijds kind waren, benadrukken later hoe hun jeugd hun in Westerbork is ontstolen.'

De kennis van later kleurt het verleden inktzwart.
'Precies. En dat geldt ook voor de volwassen gevangenen. Tijdens de oorlog oordelen de gevangenen bijvoorbeeld nog relatief positief over de marechaussee, die daar de bewaking verzorgde. Zo schrijft overlevende Mirjam Bolle in haar brievendagboek aan haar verloofde in Palestina: 'De marechaussee is over het algemeen goed, en heeft de smoor in dat ze onder de Duitsers moeten werken.' Terugkijkend vinden veel gevangenen dat de marechaussee de Duisters actiever had moeten tegenwerken, bijvoorbeeld met sabotageacties. Ze vragen zich af: hoe konden die mannen ons op transport zetten? In verschillende memoires wordt de marechaussee omschreven als 'rotlui' en 'heel slecht'. Ook andere Nederlanders komen er in retrospectief slecht vanaf, zoals aannemers die barakken bouwden en boeren die toekeken hoe de treinen wegreden.'

U beschrijft de beleving in het kamp aan de hand van brieven en dagboeken. Durfden de gevangenen destijds wel openhartig te schrijven over hun ervaringen?
'De censuur in het kamp viel mee. Gevangenen schreven duizenden brieven, de kampbewakers stuurden de meeste brieven zo goed als ongelezen door. Ik denk dat zelfcensuur een belangrijkere rol speelde. De gevangenen wilden familie en vrienden buiten het kamp niet ongerust maken.'

Westerbork kende een aantal bekende dagboekschrijvers, zoals Etty Hillesum. U las ook teksten van al die andere duizenden gevangenen. Verandert dat de kijk op Kamp Westerbork?
'Hillesum werd een van de hoofdrolspelers van Westerbork omdat ze zo goed kon schrijven. En dat gold ook voor bijvoorbeeld journalist Philip Mechanicus, die zinnen kon schrijven als 'Nóg praat iedereen over het rokje van Fräulein Slottke, niet altijd even eerbiedig. In de geschiedenis zal het zeker een belangrijke plaats innemen.' Maar er waren daar zoveel meer hoofdrolspelers. Ik wilde voor mijn onderzoek de verscheidenheid aan ervaringen in kaart brengen, van al die zielen die een paar weken of maanden tussen hoop en vrees leefden. 500 bij 500 meter, omheind door prikkeldraad, met ergens in barak 39E een 16-jarig meisje dat monter aan haar familie schrijft: 'Mensen, ik ben op 't ogenblik vol vertrouwen.' Om onderaan de brief toe te voegen: 'Mocht ik morgen weg gaan, dan is dit een afscheidsbrief.''

Hoe compleet is uw overzicht van het leven in Westerbork?
'Verre van. Veel gevangenen werden zo snel doorgestuurd dat ze amper de kans kregen om vanuit Westerbork te schrijven. Hun verhalen mis ik. De meeste gevangen konden later ook niet vertellen over hun tijd in Westerbork. Er gingen er 107 duizend op transport, slechts 5.000 overleefden.



Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 
[an error occurred while processing this directive]