De Volkskrant, 13-01-2012, door ONNO SINKE is historicus. Zijn proefschrift gaat over Radio Oranje. .2011

De stem van bedachtzaam Nederland

Radio Oranje onthield zich in de oorlogsjaren van oproepen tot verzet om de bevolking niet aan gevaren bloot te stellen.

Tussentitel: De mensen in bezet Nederland moesten zelf bepalen wat ze wilden riskeren

Zó uitzonderlijk is het niet dat de regering in Londen via Radio Oranje de bevolking nauwelijks opriep tot verzet tegen de anti-Joodse maatregelen van de Duitse bezetter. De regering was in het algemeen erg voorzichtig met instructies die mensen in gevaar konden brengen. En niet zonder reden.

De deportaties van de Joodse Nederlanders waren net begonnen toen minister-president Gerbrandy op 25 juli 1942 via Radio Oranje het woord richtte tot zijn landgenoten. 'Omdat wij weten dat gij gebleven zijt wat gij waart, vertrouwen wij er op dat ge inmiddels gezonnen hebt op middelen om deze onschuldige mensen zoveel in uw vermogen ligt bij te staan in dit ogenblik van hun diepste nood.' Niet bepaald een vurige oproep om de Joden te helpen.

Daaraan voorafgaand waren er nog twee uitzendingen in juni 1942 geweest die opriepen niet mee te werken aan de roof van Joods bezit. In november 1942 en oktober 1943 kregen de ambtenaren te horen dat zij niet mochten meewerken aan maatregelen tegen hun Joodse landgenoten. Dat waren alle 'instructies' om de Joden te helpen die Radio Oranje in vijf jaar oorlog aan de bevolking gaf. In een handvol uitzendingen werd nog getreurd over het lot van de Joden, maar verdere oproepen tot verzet bleven uit.

Dat lijkt een magere oogst. Toch was de Nederlandse regering geen uitzondering. Ook de andere geallieerde regeringen riepen nauwelijks op tot verzet tegen de anti-Joodse maatregelen van de Duitsers. Het winnen van de oorlog stond voorop; als Duitsland eenmaal was verslagen, zou ook een einde komen aan het lijden van de Joden. Bovendien was men zich bewust van het heersende antisemitisme in de samenleving, ook in Nederland. Door geen onderscheid te maken tussen Joden en niet-Joden hoopte men dit antisemitisme niet aan te wakkeren.

In het geval van Nederland speelde er nog iets anders mee. Wie alle teksten van de uitzendingen van Radio Oranje doorleest, komt er achter dat het radiostation in het algemeen nauwelijks direct opriep tot verzet. Het bleef zelfs tot het laatste oorlogsjaar bij weinig gedetailleerde adviezen. Of en hoe er verzet moest worden geboden, werd aan de Nederlanders zelf over gelaten. Deze behoedzame houding werd ingegeven door gebrek aan informatie over bezet gebied en vrees voor Duitse represailles tegen de bevolking.

Tot 1944 was de regering in Londen slecht op de hoogte van de toestand in bezet Nederland. Het duurde vaak weken of maanden voordat de gegevens Engeland bereikten. En dan nog kreeg men slechts een fragmentarisch beeld van de werkelijkheid. 'Je werkte werkelijk in het luchtledige', zei de eerste chef van Radio Oranje, Jan Willem Lebon, dan ook na de oorlog. Nooit had men een volledig betrouwbaar beeld. Dit is ook de reden dat de berichten over de industriële vernietiging van de Joden door sommigen met scepsis werden ontvangen. Dit nieuws leek te gruwelijk om waar te kunnen zijn.

Het gebrek aan informatie zorgde voor een groot dilemma voor de Nederlandse regering. Zij wilde het verzet aanmoedigen, maar kon de consequenties daarvan niet overzien. Wat waren precies de mogelijkheden tot verzet? Wat zouden de Duitse represailles inhouden? Dat soort vragen waren moeilijk te beantwoorden.

Zelfs als 'Londen' een keer wél snel op de hoogte was van een gebeurtenis, zoals de landelijke april-meistakingen in 1943, koos Radio Oranje er daarom voor om zich koest te houden. In dit geval was het koningin Wilhelmina zelf die hoogst persoonlijk Radio Oranje verbood om iets over de stakingen te zeggen, uit angst dat er nog meer doden zouden vallen.

Het werd veiliger geacht om de Nederlanders zelf te laten bepalen tot hoever zij konden gaan; zij waren immers het best op de hoogte van de situatie. Bovendien was men in Londen bang dat al te gedetailleerde instructies het de Duitsers makkelijk zouden maken om het verzet te frustreren.

Dit soort overwegingen heeft ook een rol gespeeld bij de afwezigheid van instructies om de Joden te helpen. Voor een eerlijk oordeel over de houding van de Nederlandse regering ten aanzien van de Joden is het nodig om zich in te leven in die tijd. Om te kijken wat de mogelijkheden waren voor de mensen toen, welke kennis zij hadden, welke overwegingen een rol speelden bij het beleid. Iets meer begrip voor de dilemma's bij het contact met bezet gebied is op zijn plaats.

Radio Oranje onthield zich in de oorlogsjaren van oproepen tot verzet om de bevolking niet aan gevaren bloot te stellen.


 

IRP: 

Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]