De Volkskrant, 29-08-2015, boekrecensie door Hans Achterhuis .2010

Hannah Arendt voor beginners

Houdt een nieuwe Vlaamse publicatie Hans Achterhuis definitief af van zijn grote studie over Hannah Arendt? Nee, dat niet, maar 'Hannah Arendt - Politiek denker' is wel een schitterende introductie tot haar filosofie.


Zal ik het nog ooit doen? Sinds ik meer dan 40 jaar geleden de filosofe Hannah Arendt ontdekte, heb ik een grote studie over haar willen schrijven. Elke keer als ik eraan begonnen was, kwam er iets tussen. Het soort introductie dat ik aanvankelijk beoogde, bleek bijvoorbeeld niet meer nodig. Buitenlandse inleidingen werden vertaald en interessante Nederlandse proefschriften over Arendt zagen het licht.

Net nu ik voor de zoveelste keer weer begonnen was, leek er opnieuw een kink in de kabel te komen. Er werd een boek over Arendt aangekondigd van de hand van Dirk De Schutter en Remi Peeters, twee Arendtvertalers en eminente kenners van haar werk. Misschien zou het mijn voorgenomen publicatie overbodig maken. Nu Hannah Arendt - Politiek denker verschenen is, vat ik toch weer moed. Het boek van De Schutter en Peeters is ongetwijfeld een kostbaar kleinood, maar 'gelukkig', althans voor mij, niet het grote Arendtboek dat ik nog steeds voor ogen houd.

Zowel in hun keuze van onderwerp als in de benadering ervan, hebben beide Vlaamse auteurs een gelukkige hand. Het werk van Arendt wordt door veel facetten gekenmerkt, maar ze is toch vooral als politiek filosoof beroemd geworden. De bespreking van haar politieke filosofie verloopt via afzonderlijke introducties van centrale begrippen. Dat levert een helder overzicht op. Arendt is berucht vanwege de strenge en weerbarstige manier waarop ze haar hoofdbegrippen hanteert en van elkaar onderscheidt. Waar we in de gewone spreektaal bijvoorbeeld geneigd zijn om arbeiden en werken of macht en geweld soms losjes als een soort synoniemen te beschouwen, maakt Arendt een scherp onderscheid. Arbeiden staat voor de eeuwig voortgaande worsteling van de mens met de natuur om in zijn levensonderhoud te voorzien, werken voor het creŽren van meer blijvende producten. De vruchten van de arbeid worden snel geconsumeerd, verbruikt, de resultaten van werken hebben een meer blijvende duurzaamheid, ze worden gebruikt.

Voor het tweede voorbeeld geldt dat macht volgens Arendt berust op het gezamenlijk handelen van mensen: eendracht maakt macht. Het is daarmee het tegengestelde van geweld. Dat wordt, al dan niet door enkelingen, vaak ten koste van anderen, als instrument ingezet om een bepaald doel te bereiken.

Als lezer hoef je het niet zonder meer met Arendt eens te zijn, maar je moet haar onderscheidingen wel kennen om haar werk te kunnen begrijpen. Wie dat niet doet, verdwaalt snel in haar filosofische beschouwingen. In de vroege Nederlandse vertalingen van haar boeken, werden haar kernbegrippen vaak niet consequent vertaald. Dat hebben De Schutter en Peeters met nieuwe uitstekende hertalingen gelukkig verholpen. Helaas geldt dat nog niet voor haar hoofdwerk, De menselijke conditie, waardoor dit een nodeloos ingewikkelde tekst blijft. Wie met Arendts politieke filosofie kennis wil maken, kan daarom beter bij Hannah Arendt - Politiek denker te rade gaan.

Om nog het meest bekende begrip van Arendt, waarover onnoemelijk veel misverstanden bestaan, te noemen, De Schutter en Peeters leggen helder uit wat zij met 'De banaliteit van het kwaad' bedoelde. Met recht noemen zij het 'te gek voor woorden' dat er nog steeds mensen zijn die ervan uitgaan dat Arendt het hier in algemene zin over de concentratiekampen van de nazi's had.

Het ging Arendt immers om de manier waarop Adolf Eichmann, die in 1961 in IsraŽl terecht stond en werd veroordeeld tot de doodstraf, als consciŽntieus ambtenaar zijn plicht deed, door het transport van de joden naar de kampen te organiseren.

Hij was geen monster of duivel, maar wat hij gedachteloos uit plichtbesef deed, had ernstiger gevolgen dan het handelen van een demonisch persoon misschien gehad zou hebben. Het gaat er hier weer niet om of Arendt gelijk had met haar oordeel over de persoon van Eichmann. Belangrijker was dat zij een dimensie van het kwaad zichtbaar maakte, waarvoor men tot die tijd nauwelijks oog had.

Hoe enthousiast ik ook over Hannah Arendt - Politiek denker ben, er is ťťn kritiekpunt waar ik niet omheen kan. In hun ijver om te laten zien dat Arendt met haar benadering niet alleen stond, verwijzen de Vlaamse auteurs soms naar andere filosofen die haar standpunten op bepaalde aspecten delen. Omdat het hier vaak om extreem moeilijke denkers als Derrida en Agamben gaat, leveren deze korte vergelijkingen vaak meer duisterheid dan helderheid op.

Natuurlijk staat het denken van Arendt niet los van andere filosofen, die zich al dan niet tot haar verhouden. Maar voor de korte en schitterende introductie die De Schutter en Peeters gerealiseerd hebben, had haar eigen werk kunnen volstaan.



Dirk De Schutter en Remi Peeters, Hannah Arendt - Politiek denker.


Red.:   de zoveelste versies van Das Wesen des Daseins


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]